Bilgi

Bir insan Ankara’nın Türkiye’nin başkenti olduğunu bilir. Bisiklete binmeyi bilir. Çocukluk arkadaşını tanır. Bir cerrah ameliyat yapmayı bilir. Bir marangoz ağacın liflerine bakarak nasıl davranacağını çoğu zaman uzun açıklamalar kurmadan bilir. Bir astronom, çıplak gözle hiç görmediği bir galaksi hakkında ölçümler ve kuramlar aracılığıyla bilgi sahibi olabilir. Bir toplum ise geçmişini arşivlerde, kitaplarda, müzelerde, geleneklerde ve ortak hafızasında taşır.

Bütün bu durumlar için Türkçede aynı sözcüğü kullanıyoruz:

Bilgi.

Fakat bütün bu “bilme” biçimleri aynı şey değildir.

Bir önermenin doğru olduğunu bilmek ile bir işi yapmayı bilmek, bir kişiyi tanımak ile bir olayın nedenini anlamak, bir veriye erişmek ile o verinin ne anlama geldiğini kavramak arasında önemli farklar vardır. Bu nedenle bilgi, gündelik dilde son derece tanıdık olmasına rağmen felsefede tanımlanması güç kavramlardan biridir.

Bilgi üzerine düşünmenin temel sorusu şudur:

Bir şeyi gerçekten bildiğimizi ne zaman söyleyebiliriz?

Bu soru başka soruları da beraberinde getirir:

Doğru bir şeye inanmak bilgi için yeterli midir?

Bir bilginin gerekçesi ne olmalıdır?

Algımıza ne kadar güvenebiliriz?

Başkasının sözü ne zaman bilgi kaynağıdır?

Bir işi yapabilmek de bilgi midir?

Bilgi bireyin zihninde mi bulunur, yoksa kurumlarda ve topluluklarda da var olabilir mi?

Bilgiye erişimin kolaylaştığı dijital dünyada gerçekten daha bilgili hâle geldik mi?

Bu sorular, bilgi kavramının yalnız felsefenin değil; bilim, eğitim, sanat, yönetim, siyaset, medya ve gündelik hayatın da merkezinde yer aldığını gösterir.

Bilgi ve epistemoloji

Bilgi, epistemolojinin araştırma nesnesidir.

Epistemoloji, bilginin ne olduğunu, hangi kaynaklardan elde edildiğini, ne zaman gerekçelendirilmiş sayıldığını ve sınırlarının nerede bulunduğunu araştıran felsefe alanıdır.

Dolayısıyla:

Bilgi ≠ epistemoloji

Bir insan çok geniş bilgi birikimine sahip olabilir fakat epistemolojiyle hiç ilgilenmemiş olabilir. Epistemolog ise belirli bilgilerin içeriğinden önce, “bilmek” denen ilişkinin hangi koşullarda ortaya çıktığını inceler.

Bilgi maddesinin temel konusu bilginin kendisidir; epistemoloji maddesi ise bu kavramı araştıran felsefi disiplinin teorilerini ve problemlerini daha geniş biçimde ele alır.

“Bilmek” fiilinin çok anlamlılığı

Türkçedeki “bilmek” fiili farklı bağlamlarda farklı ilişkiler ifade eder:

“Ankara’nın başkent olduğunu biliyorum.”

“Yüzmeyi biliyorum.”

“Onu yıllardır tanıyorum.”

“Bu işi biliyor.”

“Ne yapacağını biliyor.”

İlk örnek belirli bir önermenin doğru olduğunun bilinmesiyle ilgilidir.

İkinci örnek bir beceriyi ifade eder.

Üçüncü örnek doğrudan tanışıklık veya aşinalık taşır.

Dördüncü örnek çoğu zaman deneyime dayalı bir mesleki yetkinliği anlatır.

Bu farklılık, “bilgi” kavramının tek bir kalıba indirgenmesini zorlaştırır.

Bilginin temel türleri

Önermesel bilgi

Önermesel bilgi (knowledge-that), belirli bir önermenin doğru olduğunu bilmektir.

Örneğin:

“Dünya Güneş’in çevresinde döner.”

önermesinin doğru olduğunu bilmek önermesel bilgidir.

Klasik epistemolojide en yoğun tartışılan bilgi türü budur.

Beceri bilgisi

Beceri bilgisi (know-how), bir işi nasıl yapacağını bilmektir.

Örneğin:

• yüzmek,
• piyano çalmak,
• resim yapmak,
• ameliyat gerçekleştirmek,
• kaynak yapmak,
• bir makineyi ayarlamak.

Bir kişinin bisikletin fiziksel çalışma prensiplerini ayrıntılı biçimde bilmesi, onun bisiklete binebildiğini göstermez.

Aynı şekilde usta bir bisikletçi sürüş sırasında yaptığı bütün denge ayarlamalarını fizik denklemleriyle açıklayamayabilir.

Bu durum, teorik bilgi ile beceri bilgisinin aynı şey olmadığını gösterir.

Gilbert Ryle, bir şeyin doğru olduğunu bilme (knowing-that) ile bir şeyin nasıl yapılacağını bilme (knowing-how) arasındaki ayrımı modern felsefede özellikle görünür hâle getirmiştir.

Tanışıklık bilgisi

Tanışıklık yoluyla bilgi (knowledge by acquaintance), bir kişi, yer, nesne veya deneyimle doğrudan aşinalığa dayanan bilgi türüdür.

Bertrand Russell bu ayrımı özellikle geliştirmiştir.

Bir kişi Paris hakkında yüzlerce kitap okuyabilir. Fakat Paris’te yaşamak, sokaklarını yürümek, seslerini ve gündelik ritmini deneyimlemek farklı bir bilme biçimi yaratabilir.

Betimleme yoluyla bilgi

Russell’ın kullandığı bir başka ayrım betimleme yoluyla bilgi (knowledge by description) kavramıdır.

Bir şeyi doğrudan tanımadan, onu betimleyen doğru önermeler yoluyla bilebiliriz.

Örneğin Antarktika’ya hiç gitmemiş bir insan, güvenilir bilimsel ve coğrafi kaynaklar aracılığıyla Antarktika hakkında geniş bilgiye sahip olabilir.

Deneyimsel bilgi

Deneyimsel bilgi (experiential knowledge), belirli bir yaşantının içeriden bilinmesiyle ilişkilidir.

Bir şehrin gündelik hayatını orada yaşayarak tanımak, bir mesleğin çalışma koşullarını yıllarca uygulayarak öğrenmek veya bir sanat malzemesinin davranışını uzun süreli pratikle kavramak bu türe örnek olabilir.

Kişisel deneyim önemli bir bilgi kaynağı olabilir; fakat tek kişinin deneyimi otomatik olarak evrensel kanıt değildir.

Bilgi, inanç ve doğruluk

Bilgi ve inanç

Epistemolojide inanç (belief) yalnızca dinî inanç anlamına gelmez. Bir önermeyi doğru kabul etmek epistemik anlamda bir inançtır.

Bir kişi:

“Yarın yağmur yağacak.”

diye düşünebilir.

Bu bir inançtır.

Fakat yarın gerçekten yağmur yağacak olması ve kişinin bu inanç için yeterli gerekçeye sahip olması ayrı meselelerdir.

Klasik yaklaşımda:

bilgi → inanç

fakat:

inanç → bilgi değildir.

İnsan doğru şeylere inanabilir, yanlış şeylere inanabilir veya tamamen tesadüf sonucu doğru bir şeye inanabilir.

Bilgi ve doğruluk

Klasik bilgi anlayışında bir kişinin bildiği şeyin doğru olması gerekir.

Bir insan çok samimi biçimde yanlış bir önermeye inanabilir; fakat yanlış olanı felsefi anlamda “bildiğini” söylemek güçtür.

Bu nedenle:

bilgi ile doğruluk arasında temel bir ilişki vardır.

Ancak:

doğruluk ≠ bilinme

Bir önerme doğru olabilir fakat henüz hiç kimse tarafından bilinmiyor olabilir.

Ayrıca:

doğruluk ≠ çoğunluk tarafından kabul edilme

Tarihte çok sayıda yanlış görüş geniş topluluklar tarafından doğru kabul edilmiştir.

Ve:

doğruluk ≠ inanılma

Bir önerme kimse ona inanmasa da doğru olabilir.

Bilgi ve gerekçelendirme

Bir inancın doğru çıkması tek başına bilgi için yeterli görünmez.

Örneğin durmuş bir saate bakıyorsunuz. Saat 15.00’te durmuş. Tam ertesi gün saat 15.00’te saate baktığınızda:

“Saat üç.”

diyorsunuz.

İnancınız doğrudur.

Fakat doğru olmanız büyük ölçüde şans eseridir.

Bu nedenle bilgi tartışmalarında gerekçelendirme (justification) önem kazanır.

Gerekçe:

• gözlem,
• deney,
• belge,
• tanıklık,
• mantıksal çıkarım,
• bilimsel ölçüm,
• güvenilir kaynak

olabilir.

Ancak:

gerekçelendirme ≠ kesinlik

İyi gerekçelendirilmiş bir inanç yine de yanlış çıkabilir.

Gerekçelendirilmiş doğru inanç

Bilginin klasik analizlerinden biri şu formülle ifade edilir:

Bilgi = gerekçelendirilmiş doğru inanç

Bu modele göre bir kişinin P önermesini bilmesi için:

1. P’ye inanması,
2. P’nin doğru olması,
3. P’ye inanmak için yeterli gerekçeye sahip olması

gerekir.

Bu model felsefe tarihinde son derece etkili olmuştur.

Ancak XX. yüzyılda Edmund Gettier’in geliştirdiği örnekler bu üç koşulun bilgi için her zaman yeterli olmayabileceğini göstermiştir.

Gettier problemi ve epistemik şans

1963 yılında Edmund Gettier’in yayımladığı “Is Justified True Belief Knowledge?” makalesi bilgi teorisinde büyük tartışma yarattı.

Gettier tipi durumlarda kişi:

• doğru bir şeye inanır,
• inancı için gerekçesi vardır,
• fakat doğruya ulaşması önemli ölçüde şansa bağlıdır.

Örneğin uzaktan tarlada koyun sandığınız beyaz bir şekil görüyorsunuz ve:

“Tarlada koyun var.”

diyorsunuz.

Gördüğünüz şey aslında koyun biçimli bir nesnedir. Fakat onun hemen arkasında gerçekten bir koyun vardır.

İnancınız doğrudur.

Gördüğünüz şey size gerekçe sağlamıştır.

Fakat doğru olmanızın nedeni gördüğünüz nesne değildir.

Bu tür durumlar epistemik şans (epistemic luck) sorununu ortaya çıkarır.

Şu soru önem kazanır:

Bir kişinin doğru çıkması tesadüfse gerçekten biliyor mudur?

Gettier problemi sonrasında güvenilircilik, erdem epistemolojisi ve şans karşıtı bilgi teorileri gibi birçok yaklaşım geliştirilmiştir. Bu tartışmalar ayrıntılı olarak Epistemoloji ve Gettier Problemi maddelerinde ele alınabilir.

Bilgi ve kesinlik

Bilgi sahibi olmak için mutlak kesinlik gerekir mi?

Descartes modern felsefede kesinliği radikal biçimde aramıştır. Metodik şüphe yoluyla şüphe edilemeyecek bir başlangıç noktası bulmaya çalışmıştır.

Fakat çağdaş epistemolojinin büyük bölümü bilgi için mutlak yanılmazlık şartı koymaz.

Yanılabilircilik

Yanılabilircilik (fallibilism), insanın yanılabilir olduğu hâlde bilgi sahibi olabileceğini savunur.

Bu yaklaşım özellikle bilimsel bilgi açısından önemlidir.

Bir bilimsel teori:

• güçlü kanıtlarla desteklenebilir,
• açıklayıcı olabilir,
• başarılı öngörüler üretebilir,

ve yine de gelecekte yeni kanıtlarla değiştirilebilir.

Bu nedenle:

Düzeltilebilir olmak, bilgi olmamak değildir.

Ve:

bilgi ≠ mutlak kesinlik

Bilgi ve kanaat

Bilgi (knowledge) ile kanaat veya görüş (opinion) aynı değildir.

Kanaat:

• kişisel değerlendirmeye,
• eksik kanıta,
• yoruma,
• tercihe

dayanabilir.

Ancak kanaat bütünüyle epistemik değerden yoksun olmak zorunda değildir. Bazı konularda mevcut kanıtlar kesin bir bilgi üretmeye yetmez; makul kanaatler arasında değerlendirme yapmak gerekir.

Platon’un bilgi ile sanı arasındaki bilgi (epistēmē) – sanı (doxa) ayrımı, bu meselenin Antik Çağ’daki önemli örneklerinden biridir. Bununla birlikte Antik Yunancadaki bu kavramları modern bilgi–görüş ayrımıyla tamamen özdeşleştirmek tarihsel açıdan doğru değildir.

Bilgi ve anlama

Bilmek ≠ anlamak

Bir öğrenci:

• bir formülü ezberleyebilir,
• bir tarihi doğru söyleyebilir,
• bir kavramın tanımını verebilir,

fakat neden ve nasıl sorularını cevaplayamayabilir.

Anlama (understanding), parçalar arasındaki ilişkileri, nedenleri ve açıklayıcı yapıyı kavramayı gerektirebilir.

Bir insan suyun 100°C’de kaynadığını belirli koşullar altında bilebilir.

Fakat bunun basınçla ilişkisini, moleküler hareketi ve faz değişimini açıklayabiliyorsa daha derin bir anlayışa sahiptir.

Bilgi ile anlama arasındaki fark, eğitim açısından da önemlidir.

Bilgi ve bilgelik

Bilgi (knowledge) ≠ bilgelik (wisdom)

Bir kişi son derece bilgili olabilir fakat kötü kararlar verebilir.

Bilgelik çoğu zaman:

• deneyim,
• muhakeme,
• değer,
• bağlam,
• sonuçları görebilme

ile ilişkilidir.

Bilgi:

“Ne biliyoruz?”

sorusuyla daha doğrudan ilgilenirken bilgelik:

“Bu bilgiyle ne yapmalıyız?”

sorusunu da içerir.

Veri, enformasyon, bilgi, anlama ve bilgelik

Dijital dünyada “veri”, “enformasyon” ve “bilgi” sözcükleri sıkça birbirine karıştırılır.

Veri

Veri (data), ölçüm, kayıt veya gözlem sonucu elde edilen ham değerler, işaretler veya semboller olabilir.

Örneğin:

37,8

tek başına bağlamsız bir sayıdır.

Enformasyon

Enformasyon (information), verinin belirli bir bağlama yerleştirilmiş ve anlamlandırılmış hâlidir.

“Bir hastanın vücut sıcaklığı 37,8°C ölçüldü.”

ifadesi veriyi bağlama yerleştirir.

Bilgi

Bilgi, enformasyonun doğru, güvenilir ve gerekçeli biçimde kavranmasıyla daha ileri bir epistemik statü kazanabilir.

Bu nedenle:

veri ≠ enformasyon ≠ bilgi

Anlama

Anlama:

“Bu ne anlama geliyor ve neden böyle?”

sorusuna yönelir.

Bilgelik

Bilgelik:

“Bu durumda ne yapmak gerekir?”

sorusunu da içerebilir.

Bu ilişkiler bazen veri–enformasyon–bilgi–bilgelik modeli (DIKW model) gibi şemalarla anlatılır. Ancak bu model evrensel ve tartışmasız bir bilim yasası değil, bilgi düzeyleri arasındaki farkları anlatmaya yarayan açıklayıcı bir çerçevedir.

Bilginin kaynakları

İnsan bilgisi tek bir kaynaktan doğmaz.

Başlıca kaynaklar arasında:

• algı,
• akıl,
• deneyim,
• hafıza,
• tanıklık,
• çıkarım,
• içgözlem,
• bilimsel yöntem

sayılabilir.

Algı ve duyular

Gündelik bilgilerimizin büyük kısmı algıya dayanır.

Masanın önümde olduğunu görürüm.

Yağmurun sesini duyarım.

Bir nesnenin sıcak olduğunu dokunarak fark ederim.

Ancak algı yanılabilir.

İllüzyonlar, yanlış görmeler ve halüsinasyonlar şu soruyu doğurur:

Duyularımız bazen yanılıyorsa onlara ne ölçüde güvenebiliriz?

Bu soru algıyı değersiz hâle getirmez. İnsan yaşamında algı vazgeçilmez bilgi kaynaklarından biridir.

İnsan duyusal sistemi yalnız geleneksel “beş duyu” ile de sınırlı değildir. Görme, işitme, dokunma, koku ve tat yanında beden konumunu algılama özduyum (proprioception) ve denge gibi sistemler de çevreyle ilişkimizi düzenler.

Akıl ve çıkarım

İnsan yalnız gördüğü şeyleri bilmez.

Bilinenlerden yeni sonuçlar çıkarabilir.

Akıl yürütme bilgi üretiminde temel rol oynar.

Ancak:

akıl yürütme ≠ bilgi

Mantıksal olarak geçerli bir çıkarımın öncülleri yanlışsa sonuç bilgi oluşturmayabilir.

Örneğin:

Bütün kuşlar memelidir.
Serçe kuştur.
O hâlde serçe memelidir.

Çıkarım biçimi geçerli olabilir; fakat öncüllerden biri yanlış olduğu için sonuç da yanlıştır.

Mantık çıkarımın biçimini; epistemoloji ise öncüllerin ve sonuçların epistemik statüsünü de sorgular.

Deneyim

İnsan bazı şeyleri okuyarak, bazılarını yaşayarak öğrenir.

Bir şehrin tarihini kitaplardan bilmek ile o şehirde yıllarca yaşamak aynı türden bilgi değildir.

Bir ressamın boya kıvamını, bir aşçının hamurun dokusunu veya bir müzisyenin sahne akustiğini yıllar içinde deneyimlemesi, teorik bilgiyle tam olarak özdeş olmayan bir yetkinlik üretir.

Ancak:

kişisel deneyim ≠ evrensel kanıt

Tek kişinin yaşadığı bir olay geniş genellemeler yapmak için yeterli olmayabilir.

Hafıza

Bilginin önemli bölümü hafıza aracılığıyla korunur.

Her sabah kendi doğum tarihimizi yeniden araştırmayız.

Daha önce öğrendiğimiz bilgileri hatırlarız.

Fakat hafıza kusursuz değildir.

İnsan:

• unutabilir,
• ayrıntıları karıştırabilir,
• hiç gerçekleşmemiş olayları gerçekleşmiş gibi hatırlayabilir.

Bu nedenle hafıza güçlü fakat yanılabilir bir bilgi kaynağıdır.

Tanıklık

İnsan bilgisinin büyük bölümü başkalarının söylediklerine dayanır.

Doğum tarihimizi, uzak ülkelerin varlığını, tarihsel olayları, bilimsel teorilerin büyük kısmını ve gündelik haberleri doğrudan gözlemlemeyiz.

Tanıklık (testimony) yoluyla öğreniriz.

Bu nedenle:

Başkasına ne zaman güvenmeliyiz?

sorusu bilgi teorisinin merkezî meselelerinden biridir.

Tanıklığın güvenilirliği:

• konuşanın yetkinliği,
• dürüstlüğü,
• bilgiye erişimi,
• kaynağın niteliği,
• bağımsız doğrulama

gibi etkenlere bağlı olabilir.

Uzman bilgisi

Modern dünyada bilgi son derece uzmanlaşmıştır.

Bir insan aynı anda:

• kardiyoloji,
• kuantum fiziği,
• vergi hukuku,
• sanat tarihi,
• jeoloji

uzmanı olamaz.

Bu nedenle uzmanlara epistemik olarak bağımlıyız.

Bu bağımlılık kusur değildir.

Asıl soru:

Güvenilir uzman nasıl ayırt edilir?

Uzmanın epistemik güvenilirliğinde:

• ilgili alanda eğitim,
• deneyim,
• yöntem bilgisi,
• meslektaş değerlendirmesi,
• kanıta açıklık,
• çıkar çatışmalarının şeffaflığı

önem taşıyabilir.

Ancak:

uzmanlık ≠ yanılmazlık

Ve:

uzmanın sözü ≠ otomatik kanıt

Buna karşılık:

“Uzmanlar da yanılır; o hâlde herkesin görüşü eşit değerdedir.”

sonucu da yanlıştır.

Otorite, çoğunluk ve bilgi

Bir görüşün güçlü bir otorite tarafından savunulması onu otomatik olarak doğru yapmaz.

Fakat güvenilir uzman tanıklığı meşru bilgi kaynağı olabilir.

Aynı şekilde:

çoğunluğun inanması ≠ doğruluk

Tarihte geniş kitleler yanlış görüşlere inanmıştır.

Bununla birlikte bilimde geniş ve yöntemsel olarak oluşmuş uzman uzlaşısı, sıradan bir çoğunluk görüşünden farklı epistemik ağırlığa sahiptir.

Bilimsel uzlaşının değeri sayısal çoğunluktan çok:

• ortak kanıt,
• yöntem,
• bağımsız çalışma,
• eleştiri,
• tekrar

süreçlerinden doğar.

Antik Yunan’da bilgi

Sokrates

Sokrates’in felsefesinde bilgi iddiasını sorgulamak temel önemdedir.

Sokratik yöntem, kişinin kullandığı kavramları açıklamasını ve kendi görüşlerindeki çelişkileri fark etmesini amaçlar.

Sokrates’e sıkça atfedilen:

“Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.”

ifadesini doğrudan tarihsel alıntı olarak kullanmak ihtiyat gerektirir.

Sokratik tutumun daha güvenilir özeti şudur:

Bilmediğini fark etmek, bilmediği hâlde bildiğini sanmaktan epistemik olarak daha değerlidir.

Platon

Platon’un Theaitetos diyaloğu bilgi sorununun klasik metinlerinden biridir.

Diyalogda bilgi için farklı tanım adayları tartışılır:

• bilgi algıdır,
• bilgi doğru inançtır,
• bilgi açıklamayla birlikte doğru inançtır.

Diyalog kesin ve basit bir bilgi tanımıyla sonuçlanmaz.

Bu durum metnin zayıflığı değil, bilgi kavramının güçlüğünü görünür kılan özelliğidir.

Platon’un bilgi (epistēmē) ile sanı (doxa) arasındaki ayrımı da felsefe tarihinde kalıcı etki bırakmıştır.

Aristoteles

Aristoteles’te bilgi yalnız bir şeyin “öyle olduğunu” bilmek değildir.

İkinci Analitikler’de bilimsel bilgi:

• neden,
• açıklama,
• ilkeler,
• kanıtlama

ile ilişkilidir.

Bir olayın gerçekleştiğini bilmek ile neden gerçekleştiğini bilmek farklı epistemik derinlikler taşır.

Örneğin:

“Yağmur yağıyor.”

bilgisi ile:

“Belirli atmosferik koşullar nedeniyle yağmur oluşuyor.”

bilgisi aynı açıklama düzeyinde değildir.

Bu nedenle bilgi, “ne?” sorusu kadar “neden?” sorusuyla da ilişkilidir.

Hint felsefesinde bilgi

Bilgi tarihini yalnız Yunan–Avrupa çizgisinde anlatmak eksiktir.

Hint felsefe geleneklerinde bilgi kaynakları üzerine son derece gelişmiş tartışmalar vardır.

Geçerli bilgi aracı

Geçerli bilgi aracı (pramāṇa) kavramı, doğru veya güvenilir biliş üreten yolları ifade eder.

Farklı Hint okulları hangi bilgi araçlarının geçerli olduğu konusunda farklı görüşler geliştirmiştir.

Nyāya geleneğinde özellikle:

• algı,
• çıkarım,
• karşılaştırma,
• tanıklık

önemli bilgi kaynakları olarak ele alınmıştır.

Mīmāṃsā geleneklerinde bilgi ve özellikle dilsel tanıklık üzerine farklı teoriler geliştirilmiştir.

Budist epistemoloji geleneğinde Dignāga ve Dharmakīrti algı ile çıkarımın yapısını ayrıntılı biçimde tartışmıştır.

Bu gelenekleri modern Batı epistemolojisinin “erken biçimleri” gibi sunmak doğru değildir. Kendi kavramsal ve metafizik bağlamları içinde değerlendirilmelidir.

Çin düşüncesinde bilgi

Çin felsefe geleneklerinde bilgi çoğu zaman öğrenme, uygulama ve ahlaki gelişimle yakın ilişki içinde ele alınmıştır.

Konfüçyüsçü gelenek teorik bilgi ile doğru yaşam arasındaki bağı önemser.

Mohist düşünürler ise adlandırma, ayrım, ölçüt ve doğru muhakeme üzerine sistematik tartışmalar geliştirmiştir.

Tek bir “Çin bilgi teorisi” varmış gibi konuşmak doğru değildir.

İslam düşüncesinde bilgi

İslam düşünce tarihinde bilgi, felsefe, kelam, mantık ve tasavvuf gibi farklı alanlarda ele alınmıştır.

Türkçedeki “bilgi” kavramı ile klasik İslam düşüncesindeki ilim (ʿilm) kavramını bütünüyle özdeşleştirmek doğru değildir. İlim, tarihsel bağlamına göre daha geniş ve farklı anlam katmanları taşıyabilir.

Farabi

Farabi’de bilgi, mantık ve kanıtlama arasında güçlü ilişki vardır.

Özellikle kanıtlayıcı çıkarım (burhān / demonstration) kesin bilgi açısından önem taşır.

Farabi mantığı yalnız tartışma sanatı olarak değil, düşüncenin doğruluğunu denetleyen araç olarak ele alır.

İbn Sînâ

İbn Sînâ’nın bilgi anlayışında insan bilişi çok katmanlıdır.

Bilgi sürecinde:

• dış duyular,
• iç duyular,
• hayal,
• hafıza,
• akıl,
• soyutlama

rol oynar.

İnsan yalnız dışarıdan gelen veriyi pasif biçimde kaydetmez; onu işler, sınıflandırır ve kavramsallaştırır.

İbn Sînâ’nın sezgi (hads) kavramı da akıl yürütmenin bazı geçişlerinin hızlı biçimde kavranmasını açıklamak bakımından önemlidir.

Gazâlî

Gazâlî’nin el-Münkız mine’d-Dalâl adlı eseri, bilgi ile şüphe arasındaki ilişkiye ilişkin güçlü bir düşünsel otobiyografidir.

Gazâlî duyuların yanılabileceğini fark eder; ardından aklın kesinliği üzerinde de düşünür.

Onu “akıl ve bilim karşıtı” bir düşünür gibi sunmak tarihsel açıdan sorunludur.

Gazâlî’nin temel meselesi:

Kesin bilgiye hangi ölçütlerle ulaşılabilir?

sorusudur.

İbn Rüşd

İbn Rüşd, Aristotelesçi gelenek içinde kanıtlayıcı bilgi (demonstrative knowledge) ile daha zayıf ikna biçimleri arasında ayrımlar yapar.

Akıl, mantık ve kanıt, felsefi bilgi açısından merkezi önemdedir.

Modern dönemde bilgi ve bilen özne

XVII. yüzyıldan itibaren Avrupa felsefesinde “bilen özne” giderek merkezî hâle geldi.

Artık yalnız:

“Dünya nedir?”

değil,

“Dünya hakkında sahip olduğumuz bilginin temeli nedir?”

sorusu da belirleyici oldu.

Descartes: şüphe ve kesinlik

René Descartes kesin bilgi arayışında metodik şüpheyi kullanır.

Duyular bazen yanıltabilir.

Rüyada olduğumuzu sanmayabiliriz.

Hatta düşünce süreçlerimizin sistematik biçimde yanıltıldığı radikal bir durum varsayılabilir.

Descartes’ın amacı her şeyi reddetmek değil, şüphe edilemeyecek bir temel bulmaktır.

Bu temel, düşünme etkinliğinin kendisinde bulunur.

“Düşünüyorum, öyleyse varım” (Cogito, ergo sum).

Bu ifade bilgi tarihinde özellikle özbilgi ve kesinlik tartışması açısından önemlidir.

Rasyonalizm

Akılcılık (rationalism), bazı bilgi türlerinin deneyimden bağımsız rasyonel temellere sahip olabileceğini savunan yaklaşımları kapsar.

Descartes, Spinoza ve Leibniz bu çizginin önemli isimleridir.

Akılcılığı:

“Deneyimi reddetmek.”

şeklinde tanımlamak yanlıştır.

Asıl tartışma:

Akıl, deneyimin sağlayamayacağı zorunlu veya genel bilgileri üretebilir mi?

sorusudur.

Empirizm

Deneycilik (empiricism), bilgi edinmede deneyimin temel rolünü vurgular.

Locke, Berkeley ve Hume bu geleneğin önemli isimleridir.

Locke

John Locke insan zihninin doğuştan hazır fikirlerle dolu olduğu görüşünü eleştirir.

Bilginin kaynakları açısından:

• duyum,
• düşünüm

arasında ayrım yapar.

Locke’un “boş levha” metaforu boş levha (tabula rasa) ifadesiyle anılır; fakat bu metafor insan zihninin hiçbir doğal yetiye sahip olmadığı biçiminde yorumlanmamalıdır.

Hume

David Hume bilgi tartışmasını nedensellik ve tümevarım üzerinden derinleştirmiştir.

İnsan geçmiş deneyimlerden geleceğe ilişkin çıkarımlar yapar.

Ancak:

Geçmişin geleceğe benzeyeceğini hangi gerekçeyle biliyoruz?

sorusu kolay cevaplanmaz.

Hume’un tümevarım problemi, bilimsel bilgi tartışmalarının temel meselelerinden biri hâline gelmiştir.

Kant: bilginin koşulları

Immanuel Kant bilgi sorununu yeni bir düzleme taşır.

Kant yalnız:

“Bilgi deneyimden mi, akıldan mı gelir?”

sorusunu sormaz.

Daha temel olarak:

“Deneyimin kendisi hangi koşullarda mümkündür?”

diye sorar.

Deneyimden önce ve deneyimden sonra

Deneyimden bağımsız bilgi (a priori), belirli deneyimlere dayanılarak gerekçelendirilmesi gerekmeyen bilgi türünü ifade eder.

Deneyime dayalı bilgi (a posteriori) ise deneyimden elde edilir.

Önemli ayrım:

deneyimden bağımsız bilgi (a priori) ≠ doğuştan bilgi

Bir bilginin deneyimden bağımsız biçimde gerekçelendirilebilir olması, insanın o bilgiyle doğduğu anlamına gelmez.

Analitik ve sentetik

Kant’ın analitik yargı (analytic judgment) ve sentetik yargı (synthetic judgment) ayrımı da bilgi teorisi açısından önemlidir.

Kant’ın özellikle sentetik a priori yargılar problemi, matematik ve doğa biliminin imkânını açıklama girişiminin merkezindedir.

Pragmatizm ve bilgi

Pragmatizm (pragmatism), bilgiyi durağan bir zihinsel sahiplikten çok soruşturma, deneyim ve hata düzeltme süreçleriyle ilişkilendirir.

Charles S. Peirce, William James ve John Dewey bu geleneğin başlıca isimleridir.

Peirce ve yanılabilirlik

Peirce’ın yanılabilircilik (fallibilism) anlayışında insanın hata yapabilmesi bilgi arayışını ortadan kaldırmaz.

Tam tersine eleştiri, araştırma ve bilimsel toplulukların uzun dönemli soruşturmasını gerekli kılar.

Bilgi, tek bir bireyin mutlak kesinliğinden çok düzeltilebilir soruşturma süreçleri içinde güçlenebilir.

Bilimsel bilgi

Bilimsel bilgi, insanlığın en güçlü sistematik bilgi üretme biçimlerinden biridir.

Bilimsel bilgi:

• gözlem,
• deney,
• ölçüm,
• hipotez,
• model,
• teori,
• eleştiri,
• tekrar,
• meslektaş değerlendirmesi

yoluyla üretilir.

Bilimsel bilgi, belirli bir bilim insanının kişisel otoritesine değil, kanıtın ve yöntemin topluluk tarafından sınanabilmesine dayanır.

Bilimsel bilgi mutlak doğru mudur?

Bilimsel bilginin değişebilmesi onun keyfî olduğu anlamına gelmez.

Tersine bilim, kendi hatalarını düzeltme kapasitesi sayesinde güç kazanır.

Bu nedenle:

Düzeltilebilirlik ≠ güvenilmezlik

Bir teorinin değişmesi:

“Önceki bilim bütünüyle anlamsızdı.”

demek değildir.

Yeni teoriler kimi zaman önceki teorilerin geçerli olduğu sınırları da açıklayabilir.

Popper

Karl Popper bilimsel teorilerin eleştiriye ve yanlışlanma olasılığına açık olması gerektiğini savunmuştur.

Yanlışlanabilirlik (falsifiability) bilimin sınırlarını düşünmek açısından önemli bir kavramdır.

Ancak bilimsel yöntemi yalnız yanlışlamadan ibaret görmek Popper’ın yaklaşımını aşırı basitleştirir.

Kuhn

Thomas Kuhn’un paradigma (paradigm) kavramı, bilimsel toplulukların ortak problem alanlarını, yöntemlerini ve örnek çözümlerini anlamak için geliştirilmiştir.

Kuhn bilim tarihindeki paradigma değişimlerine dikkat çeker.

Bunu:

“Bilimde herkesin doğrusu kendine.”

şeklinde yorumlamak yanlış olur.

Örtük bilgi

Bilginin tamamı açıkça söze dökülebilir değildir.

Michael Polanyi’nin geliştirdiği örtük bilgi (tacit knowledge) kavramı bu durumu açıklar.

Polanyi’nin yaklaşımının temel düşüncesi, insanın bildiklerinin bir bölümünü tam olarak sözcüklere dönüştüremeyebileceğidir.

Bir usta:

• ağacın ne zaman çatlayacağını,
• boyanın ne kadar inceltilmesi gerektiğini,
• metalin hangi sesinin sorun işareti olduğunu

uzun deneyim sonucunda sezebilir.

Bu bilgiyi tamamen bir kullanım kılavuzuna dönüştürmek zor olabilir.

Sanat ve örtük bilgi

Sanatsal üretimde örtük bilgi son derece önemlidir.

Bir ressamın:

• fırçaya uyguladığı basınç,
• boyanın kıvamını okuma biçimi,
• kompozisyon içindeki dengesizliği sezmesi

tamamen kurallarla tarif edilemeyebilir.

Bir müzisyenin zamanlaması, bir oyuncunun sahne üzerindeki bedensel farkındalığı veya bir heykeltıraşın malzemeyle kurduğu ilişki de benzer biçimde gelişebilir.

Bu nedenle sanat eğitimi yalnız teorik bilgi aktarımı değildir.

Usta–çırak ilişkisi, prova, tekrar ve uygulama örtük bilginin aktarımında önemli olabilir.

Açık bilgi

Açık bilgi (explicit knowledge), yazılabilen, kaydedilebilen, sınıflandırılabilen ve başkalarına aktarılabilen bilgi türüdür.

Örneğin:

• el kitapları,
• prosedürler,
• ders kitapları,
• veri tabanları,
• teknik standartlar

açık bilgi taşıyabilir.

Ancak örtük ve açık bilgi birbirini dışlayan iki kapalı kutu değildir.

Uygulamadaki bilgi zamanla kısmen yazılı hâle getirilebilir; yazılı bilgi ise uygulamada yeniden yorumlanabilir.

Bilgi ve beceri

Bilginin yalnızca doğru önermelerden oluşmadığını anlamak için sanatçı, sporcu, cerrah ve zanaatkâr örnekleri önemlidir.

Usta bir kemancı armoni teorisini bilir; fakat aynı zamanda yay basıncını, nefesi ve zamanlamayı bedensel biçimde de öğrenmiştir.

Bir cerrah anatomiyi bilir; fakat ameliyat sırasında gelişen durumlara tepki verme becerisi yalnız kitap bilgisine indirgenemez.

Bu nedenle:

bilgi ≠ yalnızca sözlü veya yazılı önerme birikimi

Sanat bilgi üretir mi?

Point Kültür Sanat açısından bilgi kavramının önemli sorularından biri şudur:

Sanat bilgi üretir mi?

Bir roman, tarih kitabı değildir.

Bir resim bilimsel rapor değildir.

Bir film sosyolojik araştırmanın yerine geçmez.

Buna rağmen sanat:

• farklı yaşam deneyimlerini görünür kılabilir,
• belirli bir dönemin dünyasını gösterebilir,
• insan duygularının yapısını sezdirir,
• başkasının perspektifine girmeyi mümkün kılabilir,
• tarihsel ve kültürel hafıza taşıyabilir.

Bu nedenle sanatın ürettiği epistemik değer, bilimsel önermelerle aynı türde olmak zorunda değildir.

Bir romanın bize:

“İnsan böyle hissedebilir.”

gibi deneyimsel veya perspektifsel bir kavrayış sunması mümkündür.

Sanatın bilgiyle ilişkisini tartışmak, sanatı “bilgi aktarma aracı”na indirgemek anlamına gelmez.

Sanatçının bilgisi

Bir sanatçının bilgisi:

• malzeme bilgisi,
• teknik bilgi,
• tarih bilgisi,
• beden bilgisi,
• görsel veya işitsel algı,
• örtük beceriler

gibi birçok katman içerir.

Bir ressam renk teorisini öğrenebilir; fakat renklerin yan yana geldiğinde nasıl davranacağını yıllar içinde çok daha incelikli biçimde kavrayabilir.

Bu bilgi hem açık hem örtük olabilir.

Tarihsel bilgi

Geçmişte yaşanan olayları doğrudan gözlemleyemeyiz.

Tarihsel bilgi:

• arşivler,
• belgeler,
• tanıklıklar,
• arkeolojik buluntular,
• maddi kalıntılar,
• görsel kaynaklar

üzerinden kurulur.

Ancak:

birincil kaynak ≠ otomatik olarak doğru kaynak

Bir görgü tanığı yanılabilir.

Bir resmi belge belirli bir siyasal amaç taşıyabilir.

Bir günlük yalnız yazarının perspektifini yansıtabilir.

Tarihsel bilgi, kaynakların karşılaştırılması ve eleştirel değerlendirilmesiyle güçlenir.

Arşiv ve bilgi

Arşiv yalnız bilgi deposu değildir.

Ne tür belgelerin:

• kaydedildiği,
• saklandığı,
• sınıflandırıldığı,
• erişime açıldığı

bilginin gelecekte nasıl kurulacağını etkileyebilir.

Bu nedenle arşivler geçmişin tarafsız aynaları değil, bilgi üretiminin kurumlarından biridir.

Müze ve bilgi

Müzeler yalnız nesneleri sergileyen kurumlar değildir.

Bir müze:

• nesneyi seçer,
• sınıflandırır,
• tarihlendirir,
• bağlama yerleştirir,
• yorumlar,
• izleyiciye sunar.

Bu süreç bilgi üretir.

Bir arkeolojik nesne, resim veya gündelik araç müzede farklı bilgi katmanlarıyla yeniden okunabilir.

Ancak müzenin yorumu da nihai ve değişmez değildir. Yeni araştırmalarla eserlerin tarihlendirilmesi, kökeni veya anlamı değişebilir.

Kütüphane, yazı ve bilginin korunması

Yazının gelişmesi insan bilgisinin korunma ve aktarılma kapasitesini köklü biçimde değiştirmiştir.

Sözlü kültürde bilgi:

• hafıza,
• ritüel,
• anlatı,
• kuşaklararası aktarım

yoluyla korunabilir.

Yazı ise bilginin bireysel hafızanın dışına taşınmasını sağlar.

Kütüphaneler, bu dışsallaşmış bilginin düzenlenmesinde temel kurumlardır.

Matbaa ve bilgi

Matbaa bilgiyi tarihte ilk kez çoğaltan teknoloji değildir.

Çin ve Kore’de hareketli ve blok baskı tekniklerinin Avrupa’dan yüzyıllar önce kullanıldığı bilinmektedir.

Johannes Gutenberg’in XV. yüzyıl Avrupa’sındaki hareketli metal harf baskı sistemi ise kitap üretimi ve dolaşımında büyük dönüşüm yaratmıştır.

Bu gelişme:

• kitap maliyetlerinin düşmesi,
• metinlerin standartlaşması,
• okuryazarlığın yayılması,
• bilimsel iletişimin hızlanması

gibi süreçlerle ilişkilidir.

Üniversite ve bilgi

Üniversite, modern toplumlarda bilgi üretiminin temel kurumlarından biridir.

Üniversitenin işlevleri arasında:

• eğitim,
• araştırma,
• bilgi aktarımı,
• eleştiri,
• uzman yetiştirme

bulunur.

Ancak üniversite tek bilgi kurumu değildir.

Laboratuvarlar, arşivler, müzeler, kütüphaneler, araştırma merkezleri ve mesleki topluluklar da bilgi üretir.

Bilginin kurumları

Bilgi çoğu zaman bireysel zihnin sınırlarını aşar.

Başlıca bilgi kurumları arasında:

• okul,
• üniversite,
• laboratuvar,
• kütüphane,
• arşiv,
• müze,
• akademi,
• medya

sayılabilir.

Bu kurumların güvenilirliği, toplumsal bilgi düzeninin niteliğini doğrudan etkiler.

Toplumsal bilgi

Bir toplumun bildiklerinin tamamı tek bir insanın zihninde bulunmaz.

Modern bir uçak:

• mühendislik,
• malzeme bilimi,
• yazılım,
• aerodinamik,
• üretim,
• bakım

gibi binlerce uzmanlık parçasının birleşmesiyle yapılır.

Hiçbir kişi bütün sistemi ayrıntılarıyla bilmiyor olabilir.

Bilgi farklı insanlar, belgeler, makineler ve kurumlar arasında dağılmıştır.

Dağıtık bilgi

Dağıtık bilgi (distributed knowledge), bilginin bir sistem içindeki farklı aktörlere ve araçlara yayılmış olmasını ifade eder.

Friedrich A. Hayek, özellikle ekonomik düzen bağlamında bilginin toplum içinde parçalı ve dağınık oluşuna dikkat çekmiştir.

Hayek’in bu katkısını yalnız siyasal ideoloji bağlamına indirgemek yerine, merkezî karar veren hiçbir kişinin toplumdaki bütün yerel bilgiye sahip olamayacağı epistemik problem olarak değerlendirmek mümkündür.

Kurumsal bilgi ve kurumsal hafıza

Bir kurumun bilgisi yalnız çalışanların bireysel zihinlerinde bulunmaz.

Şunlarda da yer alabilir:

• prosedürler,
• veri tabanları,
• kayıtlar,
• yazılı olmayan çalışma alışkanlıkları,
• kurumsal kültür,
• mesleki ilişkiler.

Deneyimli çalışanlar kurumdan ayrıldığında bazı bilgi türleri de kaybolabilir.

Bu nedenle kurumsal hafıza (organizational memory) ve bilgi yönetimi (knowledge management) modern yönetimde önemli alanlardır.

Ancak bilgi maddesinin amacı bilgi yönetimini ayrıntılı biçimde anlatmak değil, bilginin bireyin ötesinde nasıl kurumsallaşabildiğini göstermektir.

Sosyal epistemoloji

Toplumsal epistemoloji (social epistemology), bilginin toplumsal ilişkiler ve kurumlar içinde nasıl üretildiğini araştırır.

Tanıklık, uzmanlık, bilimsel topluluklar, medya ve eğitim sosyal epistemolojinin önemli konularıdır.

Bu yaklaşım:

“Bilgi yalnızca bireysel zihnin ürünüdür.”

varsayımını sorgular.

Epistemik adaletsizlik

Miranda Fricker’ın geliştirdiği epistemik adaletsizlik (epistemic injustice) kavramı, insanların “bilen kişiler” olarak da haksızlığa uğrayabileceğini gösterir.

Tanıklık adaletsizliği

Tanıklık adaletsizliği (testimonial injustice), bir kişinin söylediklerine kimliği veya toplumsal konumu hakkındaki önyargılar nedeniyle hak ettiğinden daha az güvenilmesi durumudur.

Yorumsal adaletsizlik

Yorumsal adaletsizlik (hermeneutical injustice), belirli deneyimleri anlamlandırmak için gereken ortak kavramların veya yorumlama araçlarının toplumsal olarak yeterince gelişmemiş olmasıyla ilişkilidir.

Bu kavramlar bilgi üretiminin yalnız doğrulukla değil, güven ve toplumsal ilişkilerle de bağlantılı olduğunu gösterir.

Bilgi ve güç

Michel Foucault’nun çalışmaları bilgi ile iktidar arasındaki ilişkileri görünür kılar.

Belirli dönemlerde:

• normal,
• hastalıklı,
• suç,
• sapma,
• bilimsel

gibi kategorilerin nasıl kurulduğu yalnız gözleme değil, kurumlara ve söylemlere de bağlı olabilir.

Ancak:

bilgi = iktidar

gibi kaba bir eşitlik kurmak doğru değildir.

Foucault’nun katkısı, bilginin hangi kurumsal koşullarda üretildiğini ve meşrulaştırıldığını sorgulamaktır.

“Bilgi güçtür” sözü

Francis Bacon’la ilişkilendirilen “bilgi güçtür” sözü modern kültürde çok yaygındır.

Bacon’ın 1597 tarihli Meditationes Sacrae metninde Latince “ipsa scientia potestas est” ifadesi yer alır ve genellikle “bilginin kendisi güçtür” biçiminde çevrilir.

Bu söz bilgi ile iktidar arasındaki bütün ilişkiyi açıklayan bir teori olarak değil, Bacon’ın bilgi ve insanın doğa üzerindeki etkinliği arasındaki ilişkiye verdiği önemin tarihsel bir ifadesi olarak değerlendirilmelidir.

Bilgi ve nesnellik

Nesnellik çoğu zaman:

“Hiçbir perspektife sahip olmamak.”

gibi düşünülür.

Bu gerçekçi değildir.

İnsan gözlemciler belirli:

• eğitimlere,
• dillere,
• yöntemlere,
• tarihsel konumlara

sahiptir.

Nesnellik daha güçlü biçimde:

• yöntemin açık olması,
• kanıtın denetlenebilmesi,
• bağımsız tekrar,
• eleştiri,
• hata düzeltme,
• çıkar çatışmalarının görünür olması

üzerinden kurulabilir.

Bu anlamda nesnellik, perspektifsiz bir “Tanrısal bakış”tan çok, perspektiflerin karşılıklı sınanmasını sağlayan yöntemsel düzen olarak düşünülebilir.

Bilgi ve kültür

Bilgi tarihsel ve kültürel koşullardan tamamen bağımsız değildir.

Toplumlar:

• farklı sınıflandırma sistemleri,
• farklı öğrenme gelenekleri,
• farklı uzmanlık biçimleri

geliştirebilir.

Ancak:

“Her kültürün ayrı gerçeği vardır.”

sonucu bundan otomatik olarak çıkmaz.

Kültürel çeşitlilik ile doğruluk göreceliği aynı iddia değildir.

Yerel ve geleneksel bilgi

Tarım, ekoloji, zanaat ve yerel çevre bilgisi kimi zaman kuşaklar boyunca gelişen son derece ayrıntılı bilgi sistemleri oluşturabilir.

Bir çiftçi:

• toprağın davranışını,
• yerel iklim örüntülerini,
• bitkilerin zamanlamasını

uzun deneyim yoluyla öğrenebilir.

Bu bilgiyi romantikleştirmek de, “bilimsel değil” diyerek bütünüyle değersizleştirmek de hatalıdır.

Yerel bilgi belirli bağlamlarda çok güçlü olabilir; bilimsel yöntem ise daha sistematik, karşılaştırılabilir ve genellenebilir bilgi üretmek için farklı araçlar sunar.

Kaynak nedir?

Bir bilgi iddiasının niteliği kullanılan kaynakla yakından ilişkilidir.

Kaynaklar genel olarak:

• birincil,
• ikincil,
• üçüncül

olarak sınıflandırılabilir.

Birincil kaynak

Birincil kaynak olaya veya araştırmaya doğrudan yakın malzeme olabilir:

• özgün mektup,
• arşiv belgesi,
• deney verisi,
• sanat eseri,
• görgü tanıklığı.

Ancak:

birincil kaynak ≠ otomatik olarak doğru kaynak

Görgü tanığı yanılabilir.

Belge propaganda olabilir.

Deney hatalı tasarlanmış olabilir.

İkincil kaynak

İkincil kaynak, birincil malzemeleri analiz eden veya yorumlayan araştırmadır.

Üçüncül kaynak

Ansiklopedi ve bazı başvuru eserleri, geniş bilgi alanlarını sentezleyen üçüncül kaynaklar olabilir.

Kaynak türü ile kaynak kalitesi aynı şey değildir.

Kanıt hiyerarşisi

Her bilgi alanında aynı kanıt sistemi kullanılmaz.

Tıpta randomize kontrollü çalışmalar önemli olabilir.

Tarihte arşiv belgeleri ve maddi kalıntılar belirleyicidir.

Astronomide teleskop verileri kullanılır.

Sanat tarihinde:

• teknik analiz,
• provenans,
• üslup,
• arşiv kaydı,
• malzeme incelemesi

birlikte değerlendirilebilir.

Bu nedenle “en güçlü kanıt” sorusunun cevabı disipline göre değişebilir.

Bilgi ve belirsizlik

Bilgi her zaman yüzde yüz kesinlik düzeyinde ifade edilmez.

Bazı bilgiler olasılıksaldır.

Meteoroloji:

“Yarın yağmur olasılığı yüzde 70.”

diyebilir.

Bu ifade bilgisizlik değildir; belirsizliğin ölçülü biçimde ifade edilmesidir.

Bayesçi epistemoloji (Bayesian epistemology), inançların farklı güven derecelerine sahip olabileceğini ve yeni kanıtla nasıl güncellenebileceğini inceler.

Bilgi ve cehalet

Cehalet yalnız bilginin yokluğu değildir.

İnsan bazen bilmediğini bilmez.

Bazen bilmediğinin farkındadır.

Bazen de bilmek istemez.

Bu nedenle:

“Bilmiyorum.”

diyebilmek epistemik açıdan zayıflık değil, entelektüel dürüstlük olabilir.

Üretilmiş cehalet

Cehalet bilimi (agnotology), bilgisizliğin veya belirsizliğin nasıl üretildiğini araştıran disiplinlerarası alandır.

Şirketler, siyasal aktörler veya çıkar grupları kimi durumlarda:

• bilimsel belirsizliği abartabilir,
• kanıtları seçici biçimde sunabilir,
• kamuoyunda kuşku yaratabilir.

Bu durum bilginin yokluğunun da toplumsal olarak üretilebileceğini gösterir.

Yanlış bilgi, dezenformasyon ve propaganda

Yanlış bilgi

Yanlış bilgi (misinformation), yanlış veya yanıltıcı içeriktir. Bunu paylaşan kişinin mutlaka yanıltma amacı taşıması gerekmez.

Dezenformasyon

Dezenformasyon (disinformation), çoğunlukla yanıltma amacıyla üretilen veya yayılan yanlış içerikle ilişkilidir.

Propaganda

Propaganda yanlış bilgiyle aynı değildir.

Doğru bir bilgi de seçici, bağlamından kopuk veya duygusal biçimde sunularak propaganda amacıyla kullanılabilir.

Bu nedenle:

yanlışlık, kasıt ve manipülasyon ayrı kavramlardır.

Medya ve bilgi

Modern insan kamusal dünyaya ilişkin bilgisinin önemli bölümünü medya aracılığıyla edinir.

Bu nedenle medya kaynaklarını değerlendirirken şu sorular önemlidir:

• Haber hangi kaynağa dayanıyor?
• Birincil belge var mı?
• Başka güvenilir kaynaklar doğruluyor mu?
• Başlık içerikle uyumlu mu?
• Görsel güncel mi?
• Alıntı bağlamından koparılmış mı?
• Haber ile yorum ayrılmış mı?

Bu sorular medya okuryazarlığını epistemik bir beceri hâline getirir.

Sosyal medya ve bilgi

Sosyal medya bilgi dolaşımını hızlandırmıştır.

Bu hız önemli yararlar sağlar; fakat doğrulanmamış içeriğin de hızla yayılmasına yol açabilir.

Algoritmalar:

• hangi içeriğin görüleceğini,
• neyin tekrar edileceğini,
• hangi görüşlerin daha görünür olacağını

etkiler.

Bu durum bilgi ile dikkat ekonomisi arasındaki ilişkiyi güçlendirir.

Bilgi bolluğu ve bilgi kirliliği

Bilginin çok olması her zaman daha iyi bilgi anlamına gelmez.

Bir konuda binlerce sonuçla karşılaşmak:

hangi sonucun güvenilir olduğunu seçme problemini

büyütebilir.

Dijital çağın önemli epistemik sorunlarından biri artık bilgi kıtlığından çok kaynak seçimi ve doğrulamadır.

Erişim bilgi değildir

Bir arama motorunda bir cevaba saniyeler içinde ulaşabiliriz.

Ancak:

erişim ≠ bilgi

Bir metni bulmak:

• doğruluğunu sınamak,
• anlamak,
• bağlama yerleştirmek,
• kullanabilmek

anlamına gelmez.

Bu fark eğitim açısından giderek daha önemlidir.

Dijital hafıza

İnsanlar giderek daha fazla bilgiyi telefonlarda, bulut sistemlerinde, arama motorlarında ve dijital arşivlerde saklıyor.

Telefon numaralarını ezberlemek yerine gerektiğinde buluyoruz.

Bu durum şu soruyu gündeme getirir:

Bir bilgiye sürekli erişebilmek, onu bilmek midir?

Genişletilmiş zihin (extended mind) teorileri, dış araçların belirli koşullarda bilişsel sistemimizin bir parçası sayılıp sayılamayacağını tartışır.

İnternet ve bilginin demokratikleşmesi

İnternet bilgiye erişimi genişletmiştir.

Daha önce:

• pahalı ansiklopedilerde,
• özel arşivlerde,
• belirli üniversite kütüphanelerinde

bulunabilen birçok kaynak bugün milyonlarca insana açıktır.

Bu demokratikleşme önemlidir.

Ancak:

• dijital uçurum,
• platform gücü,
• yanlış bilgi,
• telif kısıtları,
• dil eşitsizlikleri

bilgiye erişimin hâlâ eşit olmadığını gösterir.

Kolektif bilgi üretimi

Wikipedia gibi çevrim içi ansiklopediler, geniş toplulukların ortak bilgi üretimine örnektir.

Bu tür sistemlerin gücü:

• çok sayıda katkıcı,
• hızlı güncelleme,
• açık düzeltme

olabilir.

Zayıflıkları ise:

• madde kalitesindeki değişkenlik,
• kaynak sorunları,
• editoryal çatışmalar

olabilir.

Kolektif bilgi, kurumsal uzmanlığa alternatif olmaktan çok farklı bir bilgi üretim modeli olarak değerlendirilmelidir.

Yapay zekâ ve bilgi

Yapay zekâ bilgi kavramını yeniden düşünmeyi gerektiren önemli bir teknolojik dönüşüm yaratmıştır.

Temel soru şudur:

Yapay zekâ bilgi üretir mi, yoksa bilgiye benzeyen çıktılar mı üretir?

Bu sorunun tek ve yerleşmiş cevabı yoktur.

Yapay zekâ “bilir” mi?

Bir yapay zekâ sisteminin doğru cevap üretmesi ile “bilmesi” aynı şey olmayabilir.

Şunları birbirinden ayırmak gerekir:

• doğru çıktı üretmek,
• bilgiye sahip olmak,
• gerekçeye sahip olmak,
• anlamak,
• bilinçli olmak.

Klasik epistemoloji “bilen özne” kavramını çoğunlukla insan bağlamında geliştirmiştir.

Yapay zekâ sistemlerine aynı kavramların doğrudan uygulanıp uygulanamayacağı tartışmalıdır.

Yapay zekâ ve kaynak

Bir yapay zekâ cevabı farklı mekanizmalara dayanabilir:

• eğitim verileri,
• model içi örüntüler,
• kullanıcının sağladığı içerik,
• arama veya veri tabanı araçları,
• güncel web kaynakları.

Bu nedenle AI çıktısını değerlendirirken:

Bu cevabın kaynağı nedir?

sorusu kritik olabilir.

Yapay zekâ halüsinasyonu

Yapay zekâ halüsinasyonu (AI hallucination), sistemin gerçekte desteklenmeyen veya yanlış içeriği güvenli ve akıcı biçimde üretmesi için kullanılan teknik terimdir.

İnsan psikolojisindeki halüsinasyonla aynı şey değildir.

Epistemik açıdan en önemli ayrım şudur:

Akıcı anlatım ≠ doğruluk

Bir cevap son derece ikna edici görünebilir ve yine de yanlış olabilir.

Yapay zekâ ve doğrulama

AI çıktılarında doğrulama ihtiyacı, özellikle yüksek riskli alanlarda daha önemlidir.

Örneğin:

• sağlık,
• hukuk,
• finans,
• akademik araştırma

alanlarında kaynakların bağımsız biçimde kontrol edilmesi gerekebilir.

AI, uzmanlık ve araştırmayı destekleyen güçlü araç olabilir; ancak doğruluk güvencesinin tek kaynağı olarak görülmemelidir.

İnsan ve yapay zekâ arasında epistemik işbirliği

Yapay zekâyı insan uzmanlığının basit rakibi olarak görmek sınırlayıcıdır.

Daha verimli soru şu olabilir:

İnsan ile yapay zekâ birlikte daha güvenilir bilgi süreçleri nasıl kurabilir?

İnsan:

• bağlam,
• etik değerlendirme,
• alan deneyimi,
• sorumluluk

getirebilir.

AI:

• büyük veri kümelerini işleme,
• hızlı karşılaştırma,
• örüntü bulma,
• bilgiye erişimi kolaylaştırma

konularında yardımcı olabilir.

Bu işbirliğinin niteliği, doğrulama ve sorumluluk mekanizmalarına bağlıdır.

Bilgi ve eğitim

Eğitim bilgi depolama değildir.

Bir öğrenci çok sayıda bilgi ezberleyebilir fakat:

• kaynakları değerlendiremeyebilir,
• kavramlar arasında ilişki kuramayabilir,
• yeni probleme uygulayamayabilir.

Bu nedenle eğitim:

• bilgi edinme,
• anlama,
• eleştirel düşünme,
• kaynak değerlendirme,
• bilgi üretme

kapasitelerini birlikte geliştirmelidir.

Ezber ve bilgi

Ezber bütünüyle değersiz değildir.

Dil öğrenmek, müzik, matematik veya tıp gibi alanlarda belirli bilgilerin hatırlanması gerekir.

Sorun ezberin varlığı değil, ezberin anlama yerine geçirilmesidir.

Bu nedenle:

ezber ≠ anlama

fakat:

ezber, bazı bilgi biçimlerinin altyapısı olabilir.

Entelektüel erdemler

Bilgi arayışı yalnız yöntem değil karakter özellikleri de gerektirebilir.

Entelektüel erdemler (intellectual virtues) arasında:

• entelektüel tevazu,
• açık fikirlilik,
• dikkat,
• dürüstlük,
• sabır,
• kanıt karşısında görüş değiştirebilme

sayılabilir.

Özellikle erdem epistemolojisi (virtue epistemology) bilen kişinin yetileri ve entelektüel karakterinin bilgi üretimindeki rolünü araştırır.

Bilgi ve etik

Bilgi bazı durumlarda sorumluluk yaratabilir.

Bir yönetici bir güvenlik riskini biliyorsa bu bilgi karar sorumluluğunu etkileyebilir.

Bir bilim insanı araştırmasının olası zararlarını biliyorsa etik değerlendirmesi değişebilir.

Bu nedenle:

Bilmek, bazı koşullarda sorumluluğu artırabilir.

Ancak bilgi ile etik aynı alan değildir.

Etik:

“Ne yapmalıyız?”

sorusunu;

epistemoloji:

“Neyi ve nasıl biliyoruz?”

sorusunu merkezine alır.

Bilgi ve demokrasi

Demokratik toplumlar yalnız seçim süreçlerine değil, nitelikli kamusal bilgi ortamına da ihtiyaç duyar.

Şunlar önemlidir:

• güvenilir medya,
• bilimsel kurumlar,
• eğitim,
• arşivlere erişim,
• kamusal veri,
• açık tartışma,
• ifade özgürlüğü.

Yurttaşların tamamen aynı görüşte olması gerekmez.

Ancak tartışmanın ortak olgusal zeminlerini bütünüyle kaybetmesi demokratik karar alma kapasitesini zayıflatabilir.

Bilgi ve kültür-sanat

Bir sanat eseri yalnız estetik nesne değildir.

Aynı zamanda:

• döneminin teknik bilgisini,
• görsel dünyasını,
• sembollerini,
• toplumsal ilişkilerini,
• insan deneyimini

taşıyabilir.

Osman Hamdi Bey’in bir tablosu yalnız boya ve kompozisyon değildir; belirli bir dönemin kültürel, tarihsel ve siyasal dünyasını anlamak için de kaynak olabilir.

Bir halk türküsü:

• dil,
• hafıza,
• göç,
• aşk,
• emek

hakkında kültürel bilgi taşıyabilir.

Ancak sanat eserini yalnız “tarih belgesi”ne indirgemek de doğru değildir.

Sanat kendi estetik ve biçimsel özerkliğine sahiptir.

Kültürel bilgi ve kültürel hafıza

Toplumlar bilgilerini yalnız ders kitaplarında taşımaz.

Bilgi:

• dil,
• gelenek,
• mimarlık,
• müzik,
• ritüel,
• edebiyat,
• mutfak,
• zanaat

içinde de aktarılabilir.

Kültürel hafıza (cultural memory), toplumların geçmişi belirli semboller, metinler, anıtlar ve anlatılar aracılığıyla nasıl taşıdığını açıklayan önemli bir kavramdır.

Bilgi ve zaman

Bilgi sabit değildir.

Zaman içinde:

• gelişebilir,
• düzeltilebilir,
• unutulabilir,
• yeniden keşfedilebilir.

Bir dönemde doğru kabul edilen görüş daha sonra yanlışlanabilir.

Bu durum geçmiş insanları otomatik olarak “cahil” yapmaz.

Bilgi, belirli dönemlerde mevcut:

• araçlara,
• ölçümlere,
• kavramlara,
• verilere

bağlıdır.

Tarihsel bilgiyi değerlendirirken anakronizmden kaçınmak gerekir.

Bilgi ve ilerleme

Bazı bilgi alanlarında açık birikim vardır.

Bugün:

• genom,
• astronomi,
• mikrobiyoloji,
• malzeme bilimi

hakkında geçmiş yüzyıllardan çok daha fazla bilgi sahibiyiz.

Ancak bütün bilgi tarihini düz ve kesintisiz ilerleme çizgisi olarak anlatmak doğru değildir.

Bilgi:

• kaybolabilir,
• sansürlenebilir,
• unutulabilir,
• farklı kültürler arasında aktarılabilir.

Bilgi kaybı

Bir dil yok olduğunda yalnız sözcükler kaybolmaz.

O dille taşınan:

• çevre bilgisi,
• hikâyeler,
• kavramlar,
• sınıflandırmalar

da kaybolabilir.

Bir zanaat geleneği kesildiğinde örtük bilgi yok olabilir.

Bir arşiv yandığında tarihsel kaynaklar geri dönülmez biçimde kaybedilebilir.

Bilgi bu nedenle korunmaya ihtiyaç duyar.

Bilginin korunması

Bilginin kuşaklar arasında taşınmasını sağlayan başlıca araçlar:

• eğitim,
• yazı,
• kütüphane,
• arşiv,
• müze,
• dijital depolama,
• usta–çırak aktarımı

olabilir.

Her bilgi türü aynı koruma yöntemine uygun değildir.

Örtük beceriler yalnız belgelemeyle tamamen korunamayabilir.

Dijital koruma

Dijital bilgi sanıldığı kadar kalıcı olmayabilir.

Dosya biçimleri eskir.

Sunucular kapanır.

Depolama ortamları bozulur.

Platformlar hizmetlerini sonlandırabilir.

Bu nedenle dijital arşivleme de:

• format dönüştürme,
• yedekleme,
• metadata,
• uzun dönemli kurumsal koruma

gerektirir.

Bilgi, telif ve açık erişim

Bilginin kamusal dolaşımı ile yaratıcı ve akademik emeğin korunması arasında önemli bir denge vardır.

Açık erişim (open access) akademik bilginin daha geniş kitlelere ulaşmasını hedefler.

Açık bilim (open science) ise:

• veri paylaşımı,
• yöntem açıklığı,
• yeniden üretilebilirlik,
• araştırmaya erişim

gibi ilkeleri güçlendirmeyi amaçlar.

Ancak telif, mahremiyet ve araştırma etiği gibi sorunlar da dikkate alınmalıdır.

Bilgi ile karıştırılmaması gereken kavramlar

Bilgi ≠ İnanç

İnsan yanlış bir şeye inanabilir. Bilgi daha güçlü epistemik koşullar gerektirir.

Bilgi ≠ Kanaat

Kanaat makul olabilir; fakat her kanaat bilgi değildir.

Bilgi ≠ Doğruluk

Doğru bir önerme kimse tarafından bilinmiyor olabilir.

Bilgi ≠ Veri

Veri ham kayıt veya ölçüm olabilir.

Bilgi ≠ Enformasyon

Enformasyona erişmek onu anlamak veya doğrulamış olmak anlamına gelmez.

Bilgi ≠ Anlama

Bir bilgiyi ezberlemek, nedenini anlamakla aynı değildir.

Bilgi ≠ Bilgelik

Bilgelik bilgi yanında değer ve muhakeme boyutlarını da içerir.

Bilgi ≠ Ezber

Ezber bilgi edinmenin aracı olabilir; fakat bilgi ve özellikle anlama yalnız ezber değildir.

Bilgi ≠ Beceri

Beceri bilgisi bilginin önemli türlerinden biridir; ancak bilgi kavramının tamamını kapsamaz.

Bilgi ≠ Uzmanlık

Uzmanlık belirli bir alanda derin bilgi ve deneyim gerektirir. Bütün bilgi uzmanlık değildir.

Bilgi ≠ Epistemoloji

Bilgi araştırma nesnesi; epistemoloji bilgi hakkındaki felsefi incelemedir.

Bilgi ≠ İstihbarat

Türkçedeki “bilgi” kavramı ile istihbarat (intelligence) aynı şey değildir. İstihbarat belirli amaçlarla toplanan, değerlendirilen ve yorumlanan bilgi süreçlerini ifade eden daha özel bir kavramdır.

Bilgi türleri

Bilgi kaynakları

Bilgi tarihinin başlıca dönüm noktaları

Bilgi kavram haritası

Bilgi → İnanç → Doğruluk → Gerekçelendirme → Kanıt → Algı → Akıl → Deneyim → Hafıza → Tanıklık → Çıkarım → Anlama → Bilgelik → Beceri → Örtük Bilgi → Açık Bilgi → Veri → Enformasyon → Bilimsel Bilgi → Uzmanlık → Kurumsal Bilgi → Toplumsal Epistemoloji → Epistemik Adaletsizlik → Nesnellik → Cehalet → Yanlış Bilgi → Dezenformasyon → Eleştirel Düşünme → Yapay Zekâ

Point Kültür Sanat açısından bilgi

Bilgi, insanın dünyayı yalnız seyretmesini değil; onu anlamasını, aktarmasını ve yeniden kurmasını mümkün kılan temel kültürel araçlardan biridir.

Bir sanat merkezi, müze, kütüphane veya kültür platformu açısından bilgi yalnız metinde bulunmaz.

Bir sergi:

• görsel bilgi,
• tarihsel bilgi,
• malzeme bilgisi,
• sanatçı deneyimi,
• kültürel bağlam

üretebilir.

Bir söyleşi, farklı uzmanlıkların karşılaşmasına imkân verebilir.

Bir arşiv, geçmişin izlerini koruyabilir.

Bir atölye ise açıklanması güç örtük becerileri kuşaktan kuşağa aktarabilir.

Bu nedenle kültür kurumları yalnız içerik sunan mekânlar değil, bilginin üretildiği, sınandığı, korunduğu ve paylaşıldığı kamusal alanlardır.

Bilgiye ulaşmanın kolaylaştığı dünyada gerçekten daha bilgili miyiz?

Bugün tarihin herhangi bir dönemindeki sıradan insanın ulaşamayacağı büyüklükte bilgiye birkaç saniyede erişmek mümkündür.

Fakat erişimin kolaylaşması yeni bir sorun doğurmuştur:

Karşımıza çıkan bilgilerin hangisine güveneceğiz?

Bilgi bolluğu:

• dikkat kıtlığı,
• kaynak sorunu,
• uzmanlaşma,
• yanlış bilgi,
• algoritmik yönlendirme,
• yapay zekâ üretimleri

gibi yeni epistemik sorunlar yaratır.

Dolayısıyla bilgi çağının temel yetkinliği yalnız:

“bilgi bulmak”

değil;

“bilgiyi değerlendirmek”

hâline gelmiştir.

Sonuç

Bilgi, insanın sahip olduğu en sıradan ve en karmaşık kavramlardan biridir.

Her gün:

“Biliyorum.”

deriz.

Fakat bu küçük sözcüğün arkasında:

• doğruluk,
• inanç,
• gerekçe,
• deneyim,
• algı,
• hafıza,
• tanıklık,
• beceri,
• kurum,
• kültür

gibi büyük bir yapı bulunur.

Bilmek ile inanmak aynı değildir.

Bilgiye erişmek ile bilgi sahibi olmak aynı değildir.

Ezberlemek ile anlamak aynı değildir.

Çok bilgi sahibi olmak ile bilge olmak aynı değildir.

Bir insan bir şeyi kitaplardan bilebilir; başka bir şeyi ancak yıllarca uygulayarak öğrenebilir.

Bir toplumun bilgisi tek tek bireylerin zihinlerinde değil; aynı zamanda kütüphanelerde, müzelerde, arşivlerde, laboratuvarlarda, kurumlarda, makinelerde ve geleneklerde yaşayabilir.

Yapay zekâ çağında ise yeni bir soru öne çıkmaktadır:

Doğru görünen cevap ile güvenilir bilgi arasındaki farkı nasıl koruyacağız?

Bu soru bizi bilgi kavramının en eski meselesine geri götürür:

Bir şeyi neden doğru kabul ediyoruz?

İnsanın bilgiyle ilişkisi yalnız ne kadar çok şey bildiğiyle ölçülmez.

Aynı derecede önemli olan şunlardır:

Neyi neden bildiğimizi anlayabiliyor muyuz?

Neyi bilmediğimizi fark edebiliyor muyuz?

Yeni kanıt geldiğinde görüşümüzü değiştirebiliyor muyuz?

Kaynaklarımızın sınırlarını görebiliyor muyuz?

Bu bakımdan bilgi yalnız birikim değildir.

Bilgi; gerekçe, eleştiri, düzeltilebilirlik ve anlama kapasitesiyle birlikte değer kazanır.

Disiplinler:

Felsefe, Epistemoloji, Mantık, Bilim Felsefesi, Zihin Felsefesi

İlgili Maddeler:

Epistemoloji, İnanç, Doğruluk, Gerekçelendirme, Kanıt, Algı, Akıl, Deneyim, Hafıza, Tanıklık, Anlama, Bilgelik, Veri, Enformasyon, Örtük Bilgi, Bilimsel Bilgi, Şüphe, Şüphecilik, Kesinlik, Gettier Problemi, Epistemik Şans, Uzmanlık, Nesnellik, Sosyal Epistemoloji, Epistemik Adaletsizlik, Eleştirel Düşünme, Dezenformasyon, Cehalet, Yapay Zekâ, Platon, Aristoteles, İbn Sînâ, Gazâlî, Descartes, Hume, Kant, Polanyi