Varlık

Varlık, felsefenin en temel ve en eski sorularından birini ifade eder: Var olmak ne demektir? Bu soru ilk bakışta yalnızca “Ne vardır?” sorusu gibi görünse de felsefi anlamda bundan çok daha geniştir. Çünkü bir şeyin var olduğunu söylemek ile onun hangi anlamda, hangi koşullarda ve hangi varlık tarzında var olduğunu söylemek aynı şey değildir.

Bir taşın, ağacın, insanın ya da gezegenin var olduğunu söylemek görece kolaydır. Fakat bir sayının, düşüncenin, ilişkinin, hukukun, devletin, sanat eserinin, geçmişte yaşanmış bir olayın veya henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmesi mümkün bir olayın hangi anlamda var olduğunu sorduğumuzda sorun karmaşıklaşır. Daha da temel bir soru ortaya çıkar: Bütün bu farklı şeylerin “var” olduğunu söylememizi mümkün kılan ortak anlam nedir?

Bu nedenle varlık sorusu, yalnızca dünyada hangi nesnelerin bulunduğunu belirleme çabası değildir. Aynı zamanda varolanların farklı türlerini, onların birbirleriyle ilişkilerini, değişim ve sürekliliği, öz ile varoluş arasındaki bağı, varlık ile hiçlik arasındaki ilişkiyi, zorunluluk ve olumsallığı, somut ve soyut olanı, fiziksel ve toplumsal gerçeklikleri ve insanın bütün bu dünyadaki yerini araştıran kapsamlı bir felsefi problemdir.

Varlık ve varolan

Felsefede önemli bir ayrım varlık ile varolan arasındadır. Varolan, var olduğu söylenebilen herhangi bir şeydir. İnsan, taş, ağaç, gezegen, sayı, olay, düşünce, kurum veya ilişki farklı biçimlerde varolan olarak ele alınabilir. Varlık ise yalnızca bu şeylerin toplamı değildir; “var olmak”ın ne anlama geldiğini ve varolanların hangi anlamlarda var olduğunu sorgulayan daha temel bir problemdir.

Bu ayrım özellikle Martin Heidegger ile birlikte çağdaş felsefede belirgin bir önem kazanmıştır. Heidegger’in “ontolojik fark” olarak adlandırılan yaklaşımında varlık ile varolan aynı şey değildir. Varolanlar vardır; fakat varlığın kendisi, varolanlardan biri gibi düşünülemez. Bu nedenle “varlık nedir?” sorusu ile “hangi varolanlar vardır?” sorusu birbirinden ayrılmalıdır.

Ontoloji ve metafizik

Ontoloji, varlık ve varolanların en genel yapısını araştıran felsefe alanıdır. “Ne vardır?”, “Varlık türleri nelerdir?”, “Bir şeyin var olması ne demektir?” gibi sorular ontolojinin temel soruları arasındadır.

Metafizik ise daha geniş bir araştırma alanıdır. Varlık ve gerçekliğin yanı sıra nedensellik, zaman, mekân, töz, zorunluluk, olanak, Tanrı, zihin, kişisel kimlik ve başka temel sorunları da kapsayabilir. Bu nedenle ontoloji ile metafizik bütünüyle özdeş değildir; fakat tarih boyunca iç içe geçmişlerdir.

“Ne vardır?” sorusu

Varlık felsefesinin temel sorularından biri “Ne vardır?” sorusudur. Ancak cevap yalnızca dünyadaki nesneleri saymak değildir. Fiziksel nesneler, canlılar, insanlar, zihinler, olaylar, süreçler, ilişkiler, özellikler, sayılar, kümeler, matematiksel nesneler, kurumlar ve toplumsal gerçeklikler farklı ontolojik statülerde ele alınabilir.

Buradaki temel problem, bütün bu şeylerin aynı anlamda var olup olmadığıdır. Bir taşın fiziksel olarak var olması ile bir hukuk kuralının veya şirketin toplumsal olarak var olması aynı türden bir varoluş mudur? Bir sayının varlığı ile bir ağacın varlığı aynı ontolojik statüye sahip midir?

Parmenides: Varlık ve değişim problemi

Antik Yunan düşüncesinde varlık problemini radikal biçimde ortaya koyan isimlerden biri Parmenides’tir. Parmenides’in düşüncesinde varlık ile yokluk arasındaki ayrım temel önemdedir. Varlığın var olduğu, yokluğun ise düşünülemeyeceği ve söylenemeyeceği fikri, değişim ve oluş problemini güçleştirir.

Eğer bir şey yokluktan meydana geliyorsa, yokluktan nasıl bir şey meydana gelebilir? Eğer bir şey varlıktan meydana geliyorsa, zaten var olan bir şeyin yeniden meydana gelmesi nasıl mümkün olabilir? Parmenides’in önemi, varlık, düşünme, yokluk ve değişim arasındaki ilişkinin felsefi bir problem hâline gelmesini sağlamasında yatar.

Herakleitos: Oluş ve değişim

Herakleitos’ta değişim, karşıtlık ve oluş düşüncesi belirleyici bir yere sahiptir. Ancak Herakleitos’u yalnızca “her şey akar” sözüyle özetlemek doğru değildir. Logos, karşıtlıklar ve düzen düşüncesi, oluşun anlaşılmasında önem taşır.

Böylece felsefenin temel sorularından biri ortaya çıkar:

Değişen bir şey nasıl aynı şey olarak kalabilir?

Bu soru daha sonra Aristoteles’in töz ve değişim açıklamalarından çağdaş kişisel kimlik tartışmalarına kadar uzanacaktır.

Platon: Görünen ve idealar

Platon’da varlık problemi, duyulur dünya ile akılla kavranabilir olan arasındaki ayrımla ilişkilidir. Duyular aracılığıyla deneyimlenen şeyler değişir; Platon’un idealar düşüncesinde ise gerçek bilginin konusu olan değişmez ve akılla kavranabilir bir düzlem bulunur.

İdeaları basitçe “başka bir dünyada bulunan nesneler” gibi düşünmek yanıltıcıdır. Platon’un temel problemi, değişen ve tekil şeyler hakkında nasıl kesin bilgi sahibi olunabileceği ve değişen görünüşlerin ardındaki düzenin nasıl anlaşılabileceğidir.

Aristoteles: Varlık birçok anlamda söylenir

Aristoteles, varlık problemini sistematik biçimde ele alır. Ona göre varlık birçok anlamda söylenir. Bu ifade, varlığın tek bir kategoriye indirgenemeyeceğini gösterir.

Aristoteles’in ontolojik araştırması töz, nitelik, nicelik, ilişki, madde, form, aktüalite ve potansiyellik gibi kavramlar üzerinden gelişir.

Töz

Aristoteles’in ontolojisinde töz, temel kavramlardan biridir. Töz, belirli bir varolanın temel taşıyıcısını açıklamak için kullanılır. Tözü modern anlamdaki “madde” ile özdeşleştirmek doğru değildir.

Madde ve form

Aristoteles’in madde-form öğretisi, bir varolanı yalnızca maddi bileşenlerine indirgemeden açıklamaya çalışır. Bir şeyin ne olduğu, yalnızca neyden yapıldığıyla değil, belirli bir form ve yapı kazanmasıyla da ilgilidir.

Aktüel ve potansiyel varlık

Aristoteles’in potansiyellik ve aktüellik ayrımı değişimi açıklamak açısından önemlidir. Değişim, mutlak yokluktan bir şeyin meydana gelmesi değil, belirli bir potansiyelin aktüelleşmesi olarak düşünülebilir.

Hint ve Çin düşüncelerinde varlık ve gerçeklik

Varlık sorununu yalnızca Avrupa felsefesinin tarihi içinde ele almak yeterli değildir. Hint ve Çin düşünce gelenekleri de gerçeklik, oluş, kalıcılık, benlik, değişim ve varoluş gibi sorunlar üzerinde derin düşünceler geliştirmiştir.

Budist düşüncede kalıcı ve bağımsız bir öz fikrine yönelik eleştiriler, varlık ve benlik problemini Batı metafiziğinden farklı bir yönde geliştirir. Nyāya ve Vaiśeṣika gibi gelenekler varlıkları ve kategorileri sistematik biçimde sınıflandırırken, Vedānta geleneklerinde gerçeklik ve mutlak olan üzerine farklı açıklamalar geliştirilmiştir. Çin düşüncesinde oluş, düzen, ilişkisellik ve dünyadaki değişimin yapısı farklı kavramsal çerçevelerde ele alınmıştır.

Bu gelenekleri Batı ontolojisinin “erken biçimleri” olarak sunmak doğru değildir. Her biri kendi kavramları ve problem alanları içinde değerlendirilmelidir.

İslam felsefesinde varlık

İslam felsefesinde varlık sorunu özellikle Farabi, İbn Sînâ ve İbn Rüşd gibi düşünürlerde sistematik biçimde ele alınmıştır. Aristotelesçi miras, kelam ve tasavvufla farklı ilişkiler kurularak yeni metafizik çerçeveler oluşturulmuştur.

İbn Sînâ: Zorunlu ve mümkün varlık

İbn Sînâ’nın ontolojisinin en önemli ayrımlarından biri zorunlu varlık ile mümkün varlık arasındadır. Mümkün varlık, var olması da var olmaması da düşünülebilen varlıktır. Zorunlu varlık ise var olmaması düşünülemeyen varlıktır.

İbn Sînâ’nın düşüncesinde mahiyet ile varoluş arasındaki ayrım da belirleyici önem taşır. Bir şeyin ne olduğu ile onun gerçekten var olması aynı soru değildir. Bu ayrım İslam felsefesinin yanı sıra Latin Orta Çağ felsefesinde de önemli yankılar uyandırmıştır.

İbn Arabî ve vahdet-i vücûd

İbn Arabî’nin düşüncesinde varlık problemi tasavvufî bir ontoloji bağlamında ele alınır. Vahdet-i vücûd tartışması varlık ile görünüş, Hak ile halk, tecelli ve çokluk arasındaki ilişkiler üzerinden gelişir.

İbn Arabî’yi basitçe “Her şey Tanrı’dır.” biçiminde özetlemek doğru değildir. Onun düşüncesindeki kavramlar İslam metafiziği ve tasavvuf geleneğinin özgül bağlamı içinde anlaşılmalıdır.

Orta Çağ Avrupa felsefesinde varlık

Augustinus, Anselmus, Thomas Aquinas, Duns Scotus ve Ockham gibi düşünürler yaratılmış varlık, Tanrı, öz ve varoluş, zorunluluk ve yaratma sorunlarını farklı yönelimlerle ele almışlardır.

Thomas Aquinas

Aquinas’ın düşüncesinde öz ile varoluş arasındaki ayrım önemlidir. Yaratılmış varlıkların ne oldukları ile onların var olmaları birbirinden ayrılabilirken Tanrı’nın varlığı ile özü arasında farklı bir ilişki kurulmaktadır.

İbn Sînâ ile Aquinas arasında önemli düşünsel ilişkiler bulunsa da Aquinas’ın düşüncesi İbn Sînâ’nın basit bir tekrarı değildir.

Modern felsefede varlık

Modern dönemde varlık problemi özne, bilinç, bilgi, doğa ve madde sorunlarıyla yeni bir biçim kazanır.

Descartes

Descartes’ta düşünen töz, uzamlı töz ve Tanrı kavramları varlık anlayışının merkezindedir. Cogito, yalnızca “Düşünüyorum, öyleyse varım.” sloganından ibaret değildir. Buradaki temel mesele, şüphe edilemeyecek bir kesinlik üzerinden düşünen öznenin varlığının nasıl temellendirilebileceğidir.

Spinoza

Spinoza, tek tözlü bir ontoloji geliştirir. Tanrı ve Doğa arasındaki ilişki töz, sıfat ve kip kavramlarıyla birlikte anlaşılır. Spinoza’yı yalnızca “panteist” etiketiyle tanımlamak yetersizdir.

Leibniz

Leibniz’in monadları, yeter neden ilkesi, mümkün dünyalar ve zorunluluk–olumsallık ayrımları ontolojik sisteminin önemli unsurlarıdır.

Berkeley

Berkeley, maddi töz kavramına yönelik radikal eleştirisiyle tanınır. Algı, zihin ve varlık arasındaki ilişki onun felsefesinin merkezindedir. Berkeley’i “dış dünya yoktur” diyen basit bir düşünür olarak sunmak yerine, maddi gerçekliğin nasıl kavramsallaştırılabileceği sorununu merkeze almak gerekir.

Kant: Varlık gerçek bir yüklem değildir

Kant’ın varlık anlayışındaki önemli dönüşümlerden biri, varlığın gerçek bir yüklem olmadığı düşüncesidir.

Bir şeyin kavramına onun var olduğunu eklemek, kavramın içeriğine sıradan bir özellik eklemek anlamına gelmez. Kant’ın yüz taler örneği bu ayrımı açıklamak için kullanılır.

Kant’ın amacı varlık sorununu tamamen ortadan kaldırmak değildir. O, varlık hakkında konuşmanın bilgi, deneyim ve kavramların kullanım koşullarıyla ilişkisini yeniden düşünür.

Hegel: Varlık, hiçlik ve oluş

Hegel’in Mantık Bilimi eserinde saf varlık, hiçlik ve oluş arasındaki ilişki merkezi bir yere sahiptir.

Bu süreç mekanik biçimde “varlık + hiçlik = oluş” şeklinde anlaşılmamalıdır. Hegel’in diyalektiğinde mesele, kavramların iç gerilimlerinin ve belirlenimlerinin hareketidir.

Nietzsche: Sabit varlık eleştirisi

Nietzsche, klasik metafiziğin değişmez, kalıcı ve kendinde bir varlık fikrine yönelik güçlü eleştiriler geliştirir. Oluş, yaşam, güç ve değer sorunları üzerinden sabit öz fikrini sorgular.

Nietzsche’yi yalnızca “varlık yoktur” diyen bir düşünür olarak sunmak doğru değildir. Eleştirisi, varlığın nasıl sabitlenip kavramsallaştırıldığına ve bu kavramsallaştırmanın yaşamla ilişkisine yöneliktir.

Heidegger: Varlık sorusunun yeniden sorulması

Martin Heidegger, varlık sorusunu felsefenin merkezine yeniden taşımaya çalışır. Ona göre Batı metafiziği uzun tarihsel süreç içinde çoğu zaman varolanları araştırırken varlığın kendisini unutmuştur.

Heidegger’in temel kavramlarından biri Dasein’dır. Dasein, basitçe “insan” sözcüğünün Almanca karşılığı değildir. İnsan varoluşunun dünyayla, başkalarıyla, zamansallıkla ve kendi varlığıyla ilişkisini ifade eden özel bir kavramsal çerçevedir.

Dünyada-varlık, zamansallık, kaygı, hiçlik ve ontolojik fark Heidegger’in varlık düşüncesinin temel unsurlarıdır.

Sartre: Varlık ve hiçlik

Jean-Paul Sartre’ın Varlık ve Hiçlik adlı çalışmasında varlık sorunu bilinç, özgürlük ve hiçlik ile ilişkilendirilir.

Sartre’ın kendinde-varlık ve kendisi-için-varlık ayrımı, bilinç ile bilinçsiz varolan arasındaki farkı açıklamak için kullanılır. Bilinç, kendisini kapalı bir nesne gibi taşımaz; kendi üzerine yönelir, olanı aşar ve seçimlerle ilişki kurar.

Fenomenoloji

Edmund Husserl’in fenomenolojisi, varlık sorununa doğrudan bir metafizik sistem kurmaktan farklı bir yoldan yaklaşır. Bilincin deneyimlediği şeylerin nasıl göründüğü, bilincin nesnelere yönelmişliği ve deneyimin yapısı araştırılır.

Fenomenolojiyi yalnızca “görünen şeyleri incelemek” olarak tanımlamak yetersizdir. Amaç, deneyimin yapısını ve bilinç ile fenomen arasındaki ilişkiyi felsefi olarak açıklamaktır.

Analitik felsefe ve ontoloji

XX. yüzyılda analitik felsefenin ortaya çıkması ontolojinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine varlık sorunları dil, mantık, niceleme ve kavramsal analiz üzerinden yeni biçimler kazanır.

Frege, Russell, Carnap, Quine ve Kripke nesneler, özellikler, betimlemeler, niceleme, ontolojik bağlılık, zorunluluk ve mümkün dünyalar gibi sorunları farklı biçimlerde ele almışlardır.

Quine: Hangi varlıkları kabul ediyoruz?

W. V. O. Quine’ın ontoloji tartışmasında öne çıkan ölçütlerinden biri, bir teorinin hangi varlıkları kabul etmek zorunda olduğunun belirlenmesidir.

Onun ünlü formülü:

“To be is to be the value of a variable.” (“Var olmak, bir değişkenin değerlerinden biri olmaktır.”)

ontolojik bağlılık sorunuyla ilişkilidir. Mesele, bir dilde bir ifadenin bulunması ile o ifadenin gösterdiği şeyin ontolojik olarak kabul edilmesinin aynı olup olmadığıdır.

Kripke ve zorunluluk

Saul Kripke’nin çalışmaları zorunluluk ve olumsallık tartışmalarında önemli bir dönüşüm yaratmıştır. Mümkün dünyalar, alternatif fiziksel evrenlerin basit bir listesi değildir; modal önermelerin anlamını açıklamak için kullanılan felsefi bir çerçevedir.

Çağdaş ontoloji

Çağdaş ontoloji çok farklı yönelimleri kapsar:

• fizikselcilik,
• düalizm,
• monizm,
• çoğulculuk,
• realizm,
• anti-realizm,
• nominalizm,
• Platonculuk,
• natüralizm,
• idealizm,
• süreç ontolojisi,
• olay ontolojisi,
• toplumsal ontoloji.

Bu yaklaşımlar “gerçekliğin temelinde ne vardır?”, “soyut nesneler gerçekten var mıdır?”, “toplumsal kurumların varlık statüsü nedir?” ve “zihin fiziksel bir şey midir?” gibi sorulara farklı cevaplar arar.

Somut ve soyut varlıklar

Bir ağaç fiziksel olarak bulunabilir. Peki 2 sayısı nerede bulunur? Bir üçgenin geometrik özelliği fiziksel bir nesne midir? Bir önerme, sayı veya küme hangi anlamda vardır?

Platonculuk, matematiksel nesnelerin zihinden ve dilden bağımsız bir gerçekliğe sahip olduğunu savunabilecek yaklaşımlardan biridir. Nominalizm ise soyut tümellerin bağımsız varlığını reddetmeye veya sınırlamaya yönelir.

Zihin ve varlık

Zihin felsefesi açısından temel soru zihinsel varlıkların fiziksel gerçeklikle ilişkisidir. Düalizm, fizikselcilik ve idealizm bu soruya farklı cevaplar verir.

Zihni yalnızca beynin varlığına indirgemek ile zihni tamamen maddeden bağımsız kabul etmek arasında çok farklı ara pozisyonlar da bulunmaktadır.

Toplumsal varlık

Para, devlet, hukuk, şirket, üniversite ve evlilik gibi kurumların da belirli anlamlarda gerçek olduğu söylenebilir. Ancak bunların varlık tarzı taşın veya ağacın varlık tarzıyla aynı değildir.

Bir banknotun fiziksel kâğıdı ile onun “para” olarak işlev görmesi farklı ontolojik düzlemlere sahiptir. Bir şirketin fiziksel bir binaya indirgenememesi, onun gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Bu alan çağdaş felsefede toplumsal ontoloji olarak önemli bir araştırma alanıdır.

Varlık ve gerçeklik

Varlık ile gerçeklik aynı kavram değildir.

Varlık, var olma ve varolanların ontolojik statüsüyle ilgilidir. Gerçeklik ise görünüş ve gerçek arasındaki ilişkiyi, deneyim ile dış dünya arasındaki ayrımı ve hangi şeylerin “gerçek” kabul edileceğini de kapsayan daha geniş bir problem alanıdır.

Varlık ve hiçlik

Hiçlik nedir? Eğer hiçlik gerçekten “bir şey” ise artık hiçlik olmaktan çıkmaz mı? Yokluk ile hiçlik aynı şey midir? Bir şey neden vardır da hiçlik yoktur?

Parmenides’te yokluğun düşünülememesi problemi öne çıkar. Hegel’de varlık ile hiçlik oluş kavramına doğru hareket eder. Heidegger’de hiçlik varlık sorusunun açığa çıkmasında önemli bir rol oynar. Sartre’da ise hiçlik bilinç ve özgürlükle ilişkilendirilir.

Varlık ve oluş

Varlık ile oluş birbirinin basit karşıtı değildir.

Değişen bir şey nasıl aynı şey olarak kalabilir?

Bir insan çocukluktan yaşlılığa kadar fiziksel ve psikolojik olarak büyük ölçüde değişir. Buna rağmen aynı kişi olduğunu söyleyebiliriz. Bu durum kimlik, süreklilik, öz ve değişim arasındaki ilişkinin açıklanmasını gerektirir.

Varlık ve öz

Öz, bir şeyin ne olduğunu belirleyen özellikler veya yapı ile ilgili bir kavramdır. Ancak öz ile varoluş aynı şey değildir.

Bir şeyin ne olduğunu bilmek, onun gerçekten var olduğunu otomatik olarak göstermez. Bu ayrım Platon ve Aristoteles’ten İbn Sînâ ve Aquinas’a, oradan modern metafiziğe kadar farklı biçimlerde ele alınmıştır.

Varlık ve kimlik

Bir şey zaman içinde değişirken aynı şey olarak kalabilir mi?

İnsan beden, bilinç, bellek, kişilik ve ilişkiler bakımından zaman içinde değişir. Buna rağmen “aynı kişi” olarak kabul edilir. Bu nedenle varlık sorusu kimlik sorusuyla doğrudan ilişkilidir.

Varlık ve zaman

Geçmiş gerçekten var mıdır? Gelecek henüz yok mudur? Yalnızca şimdi mi vardır? Zamanın bütün anları aynı ontolojik statüye sahip olabilir mi?

Çağdaş metafizikte presentism, eternalism ve growing block gibi farklı yaklaşımlar bu sorunlara farklı cevaplar verir.

Varlık ve mekân

Mekânın bağımsız bir gerçeklik mi yoksa nesneler arasındaki ilişkilerin bir düzeni mi olduğu ontolojik bir sorudur. Newton’un mutlak mekân anlayışı ile Leibniz’in ilişkisel yaklaşımı bu tartışmanın klasik örneklerindendir.

Varlık ve nedensellik

Bir şeyin var olması ile nedeninin açıklanmış olması aynı problem değildir. Nedensellik, varlıkla yakından ilişkili olmakla birlikte ayrı bir felsefi araştırma alanıdır.

Varlık ve zorunluluk

Bazı şeylerin zorunlu, bazılarının ise olumsal olduğu düşünülebilir. Zorunlu olan, başka türlü olması mümkün olmayan; olumsal olan ise başka türlü de olabilecek olandır.

Bu ayrım Tanrı’nın varlığı, matematiksel doğrular, fizik yasaları, mümkün dünyalar ve özsel özellikler gibi birçok metafizik tartışmada önem taşır.

Tanrı ve varlık

Tanrı’nın varlığı felsefe tarihinde ontoloji ve metafiziğin en önemli sorunlarından biri olmuştur. Aquinas’ın kozmolojik argümanları, Anselmus’un ontolojik argümanı, Descartes ve Leibniz’in Tanrı anlayışları farklı biçimlerde zorunlu varlık ve neden sorunlarını gündeme getirir.

Kant ise ontolojik argümanın varoluşu bir gerçek yüklem olarak kullanmasına itiraz eder.

Bilim ve varlık

Bilim belirli varlıkların ve süreçlerin doğasını araştırırken ontolojik sorular da ortaya çıkarabilir. Elektron, kuark, alan, enerji, uzay-zaman veya gen gibi bilimsel kavramların ontolojik statüsü felsefi olarak ayrıca tartışılabilir.

Bilimin belirli bir varlık hakkında deneysel ve teorik açıklama yapması ile o varlığın ontolojik statüsünü felsefi olarak yorumlamak aynı şey değildir.

Matematik ve varlık

“2 sayısı nerede vardır?” sorusu matematiksel nesnelerin ontolojik statüsü problemini görünür kılar.

Platoncu yaklaşımlar matematiksel nesnelerin zihinden bağımsız bir gerçekliğe sahip olduğunu savunabilir. Nominalist yaklaşımlar böyle bağımsız soyut varlıkları kabul etmez. Formalist ve yapısalcı yaklaşımlar ise matematiğin yapısını ve sembolik ilişkilerini farklı biçimlerde yorumlar.

Dil ve varlık

Bir şeyin adının olması, onun var olduğunu göstermez.

“Tek boynuzlu atlar vardır.” demek ile “Tek boynuzlu atlar masallarda geçen varlıklardır.” demek aynı ontolojik yükümlülüğü taşımaz.

Bu tür problemler dil felsefesi ile ontolojinin kesişiminde yer alır. Wittgenstein, Heidegger ve analitik felsefenin farklı gelenekleri dil ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi farklı biçimlerde ele almıştır.

İnsan ve varlık

İnsan aynı anda birçok ontolojik düzlemde ele alınabilir:

• biyolojik varlık,
• bilinçli varlık,
• toplumsal varlık,
• tarihsel varlık,
• kültürel varlık.

İnsanı bütün ontolojinin tek merkezi olarak kabul etmek zorunlu değildir. Bununla birlikte insanın kendi varlığını soru hâline getirebilmesi, varlık felsefesinin önemli bir boyutudur.

Çevre ve varlık

Varlık sorusu insan dışındaki varolanların statüsünü de gündeme getirir. Hayvanlar, bitkiler, ekosistemler, nehirler ve doğal oluşumlar yalnızca insanın kullanımına göre mi değerlendirilmelidir?

Bu soru çevre felsefesi ve ekolojik ontoloji ile ilişkilidir.

Yapay zekâ ve ontoloji

Yapay zekâ çağında varlık sorusu yeni bir boyut kazanmıştır.

Bir yapay zekâ sisteminin fiziksel altyapısı, yazılımı, algoritmaları, verileri ve kurumsal kullanımı aynı ontolojik düzleme ait değildir.

Bu nedenle “Yapay zekâ var mıdır?” sorusu tek başına yeterli değildir.

Yapay zekâ sistemleri hangi anlamda vardır?

Bir algoritmanın varlık statüsü nedir?

Dijital bir nesnenin fiziksel bir nesneden farkı nedir?

Sanal bir ortam hangi anlamda gerçektir?

Bununla birlikte bir yapay zekânın akıllı davranması ile bilinç sahibi olması aynı soru değildir.

Varlık ile karıştırılmaması gereken kavramlar

Varlık ≠ Varolan

Varolan, var olduğu söylenebilen belirli şeydir. Varlık ise var olmanın anlamını ve varolanların varlık tarzlarını sorgulayan daha temel problemdir.

Varlık ≠ Varoluş

Varoluş, belirli bir şeyin var olmasıyla ilgili kullanılır. Varlık ise daha genel bir ontolojik sorudur.

Varlık ≠ Gerçeklik

Gerçeklik, görünüş ve gerçek arasındaki ilişkiyi de kapsayan daha geniş bir kavramdır.

Varlık ≠ Öz

Öz, bir şeyin ne olduğunu; varlık ise onun var olma durumunu veya var olmanın anlamını ifade eden farklı kavramlardır.

Varlık ≠ Hiçlik

Hiçlik, varlığın basit karşıtı olarak düşünülse de felsefe tarihinde farklı anlamlarda ele alınmıştır.

Varlık ≠ Oluş

Oluş, değişim ve süreçle ilgilidir. Varlık ile oluş arasındaki ilişki ontolojinin temel sorunlarından biridir.

Varlık ≠ Töz

Töz, belirli ontolojik sistemlerde varolanların temel yapısını açıklamak için kullanılan özel bir kavramdır. Varlıkla özdeş değildir.

Varlık ≠ Madde

Madde, belirli varlık anlayışlarında gerçekliğin temel unsuru olarak kabul edilebilir. Ancak bütün varlıkları maddeye indirgemek bir ontolojik tercihtir.

Varlık ≠ Bilinç

Bilinç, varolanlardan belirli bir türüdür veya belirli bir varoluş tarzının özelliğidir. Varlık kavramının tamamını oluşturmaz.

Varlık ≠ Tanrı

Tanrı bazı metafizik sistemlerde zorunlu varlık olarak düşünülür; ancak “varlık” kavramı Tanrı kavramıyla özdeş değildir.

Varlık ≠ Metafizik

Metafizik daha geniş bir felsefi araştırma alanıdır. Ontoloji ise özellikle varlık ve varolanların yapısını araştırır.

Varlık ≠ Ontoloji

Ontoloji, varlık sorununu araştıran felsefe alanıdır; varlık ise ontolojinin temel araştırma konusudur.

Varlık felsefesinin temel karşıtlıkları

Varlık felsefesinin başlıca dönüm noktaları

Kavram haritası

Varlık → Ontoloji → Metafizik → Varolan → Varoluş → Öz → Töz → Oluş → Hiçlik → Gerçeklik → Zorunluluk → Olasılık → Kimlik → Zaman → Mekân → Nedensellik → Zihin → Bilinç → Madde → Dil → Tanrı → İnsan → Toplum → Doğa → Toplumsal Ontoloji

Daha geniş bir insanlık sorusu olarak varlık

İnsan çoğu zaman “varlığın ne olduğunu” sormadan yaşar. Gündelik hayat, dünyanın ve içindeki şeylerin varlığını kendiliğinden kabul ettirir.

Felsefe ise bu kendiliğindenliği askıya alır.

Bir taşın, insanın, düşüncenin, sayının, kentin, devletin veya sanat eserinin varlığını aynı kelimeyle ifade ettiğimizde, birbirinden çok farklı varlık tarzlarını aynı sözcük altında topluyor olabiliriz.

Sanat da bu bakımdan varlık sorusuna özel bir yakınlık taşır. Bir sanat eseri yalnızca fiziksel malzemeden mi ibarettir? Bir resmin varlığı tuvalden mi oluşur? Bir müzik eseri tek tek icralarından bağımsız bir varlığa sahip midir? Bir tiyatro eseri metinden mi, performanstan mı, seyirciyle kurduğu ilişkiden mi oluşur?

Bu sorular sanatın kendi ontolojisini gündeme getirir.

Sonuç: “Ne vardır?”dan “var olmak ne demektir?”e

Varlık felsefesinin tarihine bakıldığında tek bir cevaptan çok, giderek derinleşen bir soru dizisi görülür.

Parmenides, varlık ile yokluk arasındaki ayrımı radikalleştirdi.

Herakleitos, oluş ve değişimin problemini öne çıkardı.

Platon, görünüş ile akılla kavranabilir olan arasındaki ayrımı geliştirdi.

Aristoteles, varlığı farklı anlamlarda ele alarak töz, kategori, madde, form ve aktüellik gibi kavramlarla kapsamlı bir ontolojik sistem kurdu.

İbn Sînâ, mümkün ve zorunlu varlık ile mahiyet ve varoluş ayrımlarını geliştirdi.

Orta Çağ düşünürleri varlık sorununu yaratma ve Tanrı problemiyle ilişkilendirdi.

Modern felsefe varlık sorununu özne, bilinç ve bilgiyle yeniden yapılandırdı.

Kant, varlığın bir kavrama sıradan bir özellik ekleyen gerçek bir yüklem olmadığını gösterdi.

Hegel, varlık, hiçlik ve oluş arasındaki diyalektik hareketi araştırdı.

Nietzsche, sabit ve değişmez varlık fikrinin arkasındaki metafizik varsayımları sorguladı.

Heidegger, varlık ile varolan arasındaki ontolojik farkı yeniden gündeme getirerek varlık sorusunun unutulduğunu savundu.

Sartre, varlık ve hiçliği bilinç, özgürlük ve insan varoluşuyla ilişkilendirdi.

Analitik felsefe ise varlık sorusunu dil, mantık, niceleme, ontolojik bağlılık ve modalite gibi araçlarla yeniden biçimlendirdi.

Bugün soru hâlâ açıktır.

Ne vardır?

Fakat bundan daha temel olan soru şudur:

Var olmak ne demektir?

Varlık sorusu, dünyayı yalnızca gördüğümüz şeylerin toplamı olarak kabul etmek yerine, gördüğümüz şeylerin hangi anlamda var olduğunu yeniden düşünmeye çağırır.